Zaman Çizelgesi
On üç bin yıl, tek bir ufuk çizgisinde
Buzul Çağı’nın son ılık evresinden bugünkü kazılara. İklim değişir, bozkır ağaçlanır, tepelerde taş yapılar yükselir ve gömülür; binlerce yıl sonra yeniden bulunur.
yak. MÖ 13.000 → 2026 · 6 dönem · 36 olay
Metin sürümüne gityak. MÖ 13.000 – 10.90001 / 06
Geç Epipaleolitik
Buzul Çağı’nın son ılık evresi
Son buzul çağının bitimine doğru iklim, Bølling–Allerød adı verilen evrede geçici olarak ılıdı ve nemlendi; bozkırın içine yer yer antepfıstığı, badem ve meşe toplulukları sokuldu. Yukarı Mezopotamya’da küçük, hareketli avcı-toplayıcı gruplar ceylan ve yaban eşeği avlıyor, yabani ot ve tahıl tohumları topluyordu. Urfa çevresinde bu döneme ait kazılmış yerleşim çok azdır; bilgimizin büyük bölümü komşu bölgelerden gelir.
- İklim
- Geç buzul çağı
- Bitki örtüsü
- Açık bozkır
yak. MÖ 10.900 – 970002 / 06
Genç Dryas
soğuk ve kurak bozkır
Yaklaşık 1200 yıl süren ani bir soğuma, Kuzey Yarımküre’yi yeniden buzul çağına yakın koşullara döndürdü; Yakın Doğu’da kışlar sertleşti, yağış azaldı ve ağaçlık alanlar geriledi. Topluluklar suyun ve avın güvenilir olduğu vadilere tutundu. Yukarı Dicle’deki Körtik Tepe gibi yerleşimler, bazı grupların bu zor dönemde bile yılın büyük bölümünü aynı yerde geçirmeye başladığını gösterir.
- İklim
- Soğuk ve kurak
- Bitki örtüsü
- Seyrek otlu bozkır
yak. MÖ 9700 – 870003 / 06
Çanak Çömleksiz Neolitik A
ısınan dünya, yuvarlak yapılar
Holosen’in başlamasıyla sıcaklık ve yağış birkaç kuşak içinde belirgin biçimde arttı; otlaklar zenginleşti, yabani tahıllar, baklagiller ve av hayvanları çoğaldı. İnsanlar hâlâ avcı-toplayıcıydı, ama kalıcı köylerde yaşamaya, yuvarlak planlı konutlar ve büyük ortak yapılar kurmaya başladılar. Göbeklitepe’nin T biçimli dikmetaşlı anıtsal yapıları bu dünyanın ürünüdür.
- İklim
- Ilıman ve nemli
- Bitki örtüsü
- Zengin otlak, tek tük ağaç
yak. MÖ 8700 – 750004 / 06
Erken ve Orta Çanak Çömleksiz Neolitik B
ağaçlık bozkır, dörtgen yapılar
Ilıman ve görece nemli koşullarda meşe, antepfıstığı ve badem ağaçlarıyla bezeli ağaçlık bozkır en geniş yayılımına ulaştı. Yapılar yuvarlaktan dörtgen plana geçti; yabani tahılların ekimi yaygınlaştı, koyun, keçi, domuz ve sığırın denetim altına alınması adım adım ilerledi. Av hâlâ önemliydi, ancak köyler büyüyor ve insanlar giderek daha az yer değiştiriyordu.
- İklim
- Ilık ve yağışlı
- Bitki örtüsü
- Fıstık–meşe ağaçlık bozkırı
yak. MÖ 7500 – 650005 / 06
Geç Çanak Çömleksiz Neolitik B ve Çanak Çömlekli Neolitik’e geçiş
çiftçi köyleri
Evcil tahıllar, baklagiller ve sürü hayvanları artık geçimin temelini oluşturuyordu; tarlalar ve otlaklar çevredeki bitki örtüsünü dönüştürmeye başladı. Yerleşimler ovalara ve su kaynaklarının yanına kaydı, T biçimli dikmetaş geleneği sona erdi. MÖ 7000 dolaylarında bölgede ilk çanak çömlek ortaya çıktı ve çiftçi köy yaşamı kalıcı biçimde yerleşti.
- İklim
- Sıcak ve istikrarlı
- Bitki örtüsü
- Tarlalar ve otlak
≈ 8.000 yılÖlçek burada kırılır: arada geçen binyıllar gösterilmiyor
1960 – 202606 / 06
Modern araştırmalar
yüzey araştırmasından Taş Tepeler’e
Bugün bölge sıcak ve kurak yazları olan, büyük ölçüde ağaçsız, sulu tarımla işlenen bir platodur; baraj gölleri bazı Neolitik yerleşimleri sular altında bırakmıştır. 1960’lardaki yüzey araştırmalarıyla başlayan çalışmalar, 1995’ten bu yana Göbeklitepe kazılarıyla ve 2021’den itibaren Taş Tepeler projesiyle sürüyor. Her kazı mevsimi, bu eski dünyanın resmini biraz daha değiştiriyor.
- İklim
- Bugünün yarı kurak iklimi
- Bitki örtüsü
- Tarım arazisi, çıplak kireçtaşı
Metin sürümüTüm zaman çizelgesi, kronolojik liste olarak6 dönem · 36 olay
yak. MÖ 13.000 – 10.900
Geç EpipaleolitikBuzul Çağı’nın son ılık evresi
Son buzul çağının bitimine doğru iklim, Bølling–Allerød adı verilen evrede geçici olarak ılıdı ve nemlendi; bozkırın içine yer yer antepfıstığı, badem ve meşe toplulukları sokuldu. Yukarı Mezopotamya’da küçük, hareketli avcı-toplayıcı gruplar ceylan ve yaban eşeği avlıyor, yabani ot ve tahıl tohumları topluyordu. Urfa çevresinde bu döneme ait kazılmış yerleşim çok azdır; bilgimizin büyük bölümü komşu bölgelerden gelir.
yak. MÖ 13.000 – 10.900Kültür
Taşlardan önce: Geç Epipaleolitik avcı-toplayıcılar
Buzul çağının sonunda Yukarı Mezopotamya’da küçük, hareketli gruplar avlanıyor ve yabani bitki topluyordu.
Göbeklitepe’yi yapanların ataları, son buzul çağının bitimindeki ılık evrede yaşayan avcı-toplayıcılardı. Bereketli Hilal’in genelinde yapılan arkeobotanik çalışmalar, yabani otların ve tahılların tarımdan binlerce yıl önce toplandığını, öğütme taşlarının da bu dönemde yaygınlaştığını gösteriyor. Güney Levant’taki Natuf toplulukları bu yaşam biçiminin en iyi bilinen örneğidir. Urfa çevresinde ise bu döneme ait kazılmış yerleşim neredeyse yoktur; bu yüzden bölgenin Epipaleolitik’i büyük ölçüde komşu alanlardan yola çıkılarak tahmin edilir. Bu boşluk, Taş Tepeler araştırmalarının yanıt aradığı sorulardan biridir.
KaynaklarA. Weide et al., A systematic review of wild grass exploitation in relation to emerging cereal cultivation throughout the Epipalaeolithic and aceramic Neolithic of the Fertile Crescent, PLOS ONE 13 (1) (2018) · C. Kabukcu et al., Pathways to plant domestication in Southeast Anatolia based on new data from aceramic Neolithic Gusir Höyük, Scientific Reports 11 (2021)
İlgiliSoğuktan sonra: Genç Dryas'ın sonu ve Neolitik · Göbeklitepe'yi kimler yaptı, nasıl örgütlendiler? · Toplayıcı · Avcı
yak. MÖ 10.900 – 9700
Genç Dryassoğuk ve kurak bozkır
Yaklaşık 1200 yıl süren ani bir soğuma, Kuzey Yarımküre’yi yeniden buzul çağına yakın koşullara döndürdü; Yakın Doğu’da kışlar sertleşti, yağış azaldı ve ağaçlık alanlar geriledi. Topluluklar suyun ve avın güvenilir olduğu vadilere tutundu. Yukarı Dicle’deki Körtik Tepe gibi yerleşimler, bazı grupların bu zor dönemde bile yılın büyük bölümünü aynı yerde geçirmeye başladığını gösterir.
yak. MÖ 10.900İklim
Genç Dryas başlıyor
Yaklaşık MÖ 10.900’de Kuzey Yarımküre birkaç on yıl içinde yeniden sert bir soğuğa girdi.
Buzul çağından çıkış düz bir çizgi izlemedi. Mağara dikitleri ve buzul karotları, Genç Dryas adı verilen soğuk evrenin Kuzey Atlantik’te günümüzden yaklaşık 12.870 yıl önce, yani MÖ 10.900 dolaylarında, birkaç on yıl içinde başladığını gösteriyor. Yakın Doğu’da bu, daha soğuk kışlar, daha az yağış ve gerileyen ağaçlık alanlar demekti. Yaygın açıklama, eriyen buzulların tatlı suyunun Atlantik’teki ısı taşıyan akıntıları zayıflatmasıdır; soğumayı bir kuyrukluyıldız çarpmasına bağlayan görüş ise araştırmacıların çoğu tarafından kabul edilmez. Soğumanın Urfa çevresinde tam olarak ne kadar sert hissedildiği hâlâ araştırılıyor.
KaynaklarH. Cheng et al., Timing and structure of the Younger Dryas event and its underlying climate dynamics, PNAS 117 (38) (2020)
İlgiliSoğuktan sonra: Genç Dryas'ın sonu ve Neolitik · 43 numaralı dikilitaşın kuyruklu yıldız çarpması olarak okunması inandırıcı mı? · Mevsimler
yak. MÖ 10.400 – 9250Yerleşim
Körtik Tepe: Dicle kıyısında erken bir köy
Yukarı Dicle’deki Körtik Tepe’de avcı-toplayıcılar Genç Dryas’tan Holosen başına uzanan kalıcı bir yerleşim kurdu.
Batman yakınlarında, Dicle ile Batman Çayı’nın birleştiği yerdeki Körtik Tepe, yuvarlak planlı yapıları, ev tabanlarının altındaki zengin gömütleri ve bezemeli taş kaplarıyla tanınır. Kazıcılar yerleşimin Genç Dryas içinde başladığını ve Holosen’in ilk yüzyıllarına kadar sürdüğünü bildirir; burada verilen yaklaşık MÖ 10.400–9250 aralığı yayımlanmış radyokarbon tarihlerine dayanır, ancak başlangıç tarihi kaynaktan kaynağa değişir. Bitki kalıntıları, tahıl atalarının yoğun biçimde kullanılmadığını gösterir: burada yerleşik yaşam tarımdan önce gelmiştir. Alman Arkeoloji Enstitüsü ekibi, Körtik Tepe ile Göbeklitepe’yi ritüel ve çatışmayı önleme açısından birlikte ele almıştır.
KaynaklarM. Benz et al., Prelude to village life. Environmental data and building traditions of the Epipalaeolithic settlement at Körtik Tepe, Southeastern Turkey, Paléorient 41 (2), 9–30 (2015) · J. Notroff, New publication: Ritual Practices and Conflict Mitigation at Early Neolithic Körtik Tepe and Göbekli Tepe – Tepe Telegrams (DAI), archived copy (2019) · C. Kabukcu et al., Pathways to plant domestication in Southeast Anatolia based on new data from aceramic Neolithic Gusir Höyük, Scientific Reports 11 (2021)
İlgiliSoğuktan sonra: Genç Dryas'ın sonu ve Neolitik · Taş Tepeler'in öteki yerleşimleri · Yerleşimler: genel bakış · Göbeklitepe'yi kimler yaptı, nasıl örgütlendiler?
yak. MÖ 9700 – 8700
Çanak Çömleksiz Neolitik Aısınan dünya, yuvarlak yapılar
Holosen’in başlamasıyla sıcaklık ve yağış birkaç kuşak içinde belirgin biçimde arttı; otlaklar zenginleşti, yabani tahıllar, baklagiller ve av hayvanları çoğaldı. İnsanlar hâlâ avcı-toplayıcıydı, ama kalıcı köylerde yaşamaya, yuvarlak planlı konutlar ve büyük ortak yapılar kurmaya başladılar. Göbeklitepe’nin T biçimli dikmetaşlı anıtsal yapıları bu dünyanın ürünüdür.
yak. MÖ 9700 – 8700Kültür
Çanak Çömleksiz Neolitik A (ÇÇNA)
Neolitik’in ilk evresi: çanak çömleksiz, tarımsız, ama giderek yerleşik avcı-toplayıcı köyleri.
ÇÇNA terimi, 1950’lerde Kathleen Kenyon’ın Eriha kazılarındaki tabakalanmadan doğdu ve bugün bütün Yakın Doğu için bir zaman çerçevesi olarak kullanılıyor. Yukarı Mezopotamya’da kabaca MÖ 9700/9600–8800/8700 arasını kapsar; sınır tarihleri araştırmacıya göre bir iki yüzyıl oynar. Dönemin tipik özellikleri yuvarlak planlı, çoğu kez yarı gömük yapılar, yabani tahıl ve baklagil toplayıcılığı, ava dayalı et tüketimi ve ortak kullanıma ayrılmış büyük yapılardır. Bu, bir kültürün ya da halkın değil, bir evrenin adıdır: Göbeklitepe, Körtik Tepe ve Fırat kıyısındaki çağdaş yerleşimler birbirinden hayli farklı gelenekler taşır.
KaynaklarC. Kabukcu et al., Pathways to plant domestication in Southeast Anatolia based on new data from aceramic Neolithic Gusir Höyük, Scientific Reports 11 (2021) · F. Şahin & Y. Miyake, Çakmaktepe’den Avcı-Toplayıcı Yerleşiklere Dair Yeni Veriler / New Evidence on Hunter-Gatherer Settlers from Çakmaktepe, Arkeoloji Dergisi 34 (2025) · A. Weide et al., A systematic review of wild grass exploitation in relation to emerging cereal cultivation throughout the Epipalaeolithic and aceramic Neolithic of the Fertile Crescent, PLOS ONE 13 (1) (2018)
İlgiliGöbeklitepe nedir? · Sözlük · Yerleşimler: genel bakış · Göbeklitepe'yi kimler yaptı, nasıl örgütlendiler?
yak. MÖ 9700İklim
Genç Dryas’ın sonu ve Holosen’in başlangıcı
Yaklaşık MÖ 9700’de soğuk evre sona erdi; iklim hızla ısındı ve nemlendi.
Genç Dryas’ın bitişi, başlangıcı kadar ani oldu. Kuzey Atlantik kayıtları ısınmayı günümüzden yaklaşık 11.700–11.600 yıl öncesine, yani MÖ 9700 dolaylarına yerleştirir; jeologlar Holosen’i bu tarihten başlatır. Yukarı Mezopotamya’da yağışın artmasıyla otlaklar zenginleşti, yabani tahıl ve baklagil toplulukları genişledi, ceylan ve yaban sığırı sürüleri çoğaldı. Göbeklitepe’nin en eski tarihleri bu ısınmadan yalnızca birkaç yüzyıl sonrasına düşer. İklimdeki düzelmenin anıtsal yapıların ortaya çıkışını ne ölçüde açıkladığı ise tartışmalıdır: bolluk bir ön koşul olabilir, ama tek başına bir neden sayılmaz.
KaynaklarH. Cheng et al., Timing and structure of the Younger Dryas event and its underlying climate dynamics, PNAS 117 (38) (2020)
İlgiliSoğuktan sonra: Genç Dryas'ın sonu ve Neolitik · Neden burası, neden bu coğrafya? · Mevsimler · Kaynaklar
yak. MÖ 9600 – 8800Yerleşim
Çakmaktepe: Göbeklitepe’den eski mi?Tartışmalı
Ana kayaya oyulmuş yuvarlak yapılarıyla Çakmaktepe, Taş Tepeler’in en erken yerleşimlerinden biri olarak sunuluyor; kesin tarihi henüz belirsiz.
Çakmaktepe’de kazılar 2021’de Taş Tepeler projesi kapsamında başladı. Fatma Şahin ve Yutaka Miyake, ana kayaya düzgünce oyulmuş dairesel konutları ve özel yapıları yayımladı; yerleşimi ÇÇNA’nın başına yerleştirirken verdikleri MÖ 9600–8800 aralığının yanına kendileri soru işareti koyar. Basında ise alan sık sık “Göbeklitepe’den yaklaşık bin yıl eski” diye anılır. Bu ifade şimdilik yontma taş aletlere ve mimari karşılaştırmalara dayanıyor; ulaşabildiğimiz yayınlarda bunu destekleyen bir radyokarbon dizisi yok. Yapıların Göbeklitepe ve Karahantepe’deki özel yapıların öncülü sayılabileceği görüşü ilgi çekicidir, ancak kesinleşmiş değildir.
KaynaklarF. Şahin & Y. Miyake, Çakmaktepe’den Avcı-Toplayıcı Yerleşiklere Dair Yeni Veriler / New Evidence on Hunter-Gatherer Settlers from Çakmaktepe, Arkeoloji Dergisi 34 (2025) · Ancient Çakmaktepe site in Şanlıurfa may be older than Göbeklitepe – Daily Sabah / DHA (2024)
İlgiliÇakmaktepe · Taş Tepeler'in öteki yerleşimleri · Taş Tepeler: bir proje, pek çok tepe · Göbeklitepe'yi kimler yaptı, nasıl örgütlendiler?
yak. MÖ 9500 – 8700Yerleşim
Göbeklitepe’nin anıtsal yuvarlak-oval yapıları
T biçimli dev dikmetaşlarla çevrili yuvarlak-oval yapılar (eski adlandırmayla “III. Tabaka”) yaklaşık MÖ 9500–8700 arasında inşa edildi ve kullanıldı.
A, B, C ve D olarak adlandırılan yapılarda, taş duvarlar ve sekiler içine yerleştirilmiş dikmetaşlar, ortadaki iki büyük dikmetaşı çevreler; bunların en yükseği 5,5 metreye ulaşır. Yüzeylerinde tilki, yaban domuzu, yılan, turna ve akbaba kabartmaları, bazılarında ise kol, el ve kemer betimleri bulunur. Klaus Schmidt bu yapıları tek bir “III. Tabaka”da topluyordu. Enstitünün yeni değerlendirmesi ise her yapının uzun bir yaşam öyküsü olduğunu vurgular: duvarlar onarılmış, dikmetaşlar yeniden yerleştirilmiş, kullanım yüzyıllarca sürmüştür. D Yapısı’nda bulunan ve Erken ÇÇNB’ye tarihlenen yaban domuzu heykeli, bu yapıların MÖ 9. binyıla kadar kullanıldığını gösterir.
KaynaklarGöbekli Tepe – UNESCO World Heritage Centre (2018) · L. Clare, Göbekli Tepe, Turkey. A brief summary of research at a new World Heritage Site (2015–2019), e-Forschungsberichte des DAI 2020/2, archived copy (2020) · Life-size statue of a wild boar found in Special Building D of Göbekli Tepe – DAI press release (2023) · M. Kinzel & L. Clare, Monumental – compared to what? A perspective from Göbekli Tepe, in: A. B. Gebauer et al. (eds), Monumentalising Life in the Neolithic, Oxbow Books, 31–50 (2020)
İlgiliT biçimli dikilitaşlar ve olası anlamları · T biçimli dikilitaşlar insanları mı, ataları mı, yoksa doğaüstü varlıkları mı temsil ediyor? · On tona varan dikilitaşlar tekerlek ve yük hayvanı olmadan nasıl taşındı? · Göbeklitepe (yapım alanı) · Mimari planlama · Göbeklitepe
yak. MÖ 9500 – 8700Yerleşim
Hamzan Tepe
Harran Ovası’nın batısındaki platoda, yüzey buluntularıyla tanınan, yuvarlak yapılı küçük bir Çanak Çömleksiz Neolitik yerleşim.
Hamzan Tepe’yi Bahattin Çelik yüzey araştırmalarıyla tanıttı. Alan önce Paleolitik bir açık hava konak yeri, sonra küçük bir Neolitik yerleşim olarak kullanılmıştır. Çelik, kaçak kazıcıların açığa çıkardığı iki yuvarlak planlı yapıyı ve bir T biçimli dikmetaşı yayımladı ve buluntuları yakındaki Çanak Çömleksiz Neolitik yerleşimlerle karşılaştırdı. Burada bilimsel kazı yapılmadı ve radyokarbon tarihi yok; zaman çizelgesindeki yaklaşık MÖ 9500–8700 aralığı yalnızca mimari ve yontma taş benzerliklerine dayanan bir tahmindir. Hamzan Tepe, Göbeklitepe’nin tek başına durmadığını, çevresinde irili ufaklı pek çok çağdaş yerleşim bulunduğunu hatırlatır.
KaynaklarB. Çelik, Hamzan Tepe in the light of new finds, Documenta Praehistorica 37 (2010)
İlgiliTaş Tepeler'in öteki yerleşimleri · Taş Tepeler: bir proje, pek çok tepe · Yerleşimler: genel bakış · Taş Tepeler yerleşimleri ortak bir simge dili mi kullanıyordu?
yak. MÖ 9500Yerleşim
Göbeklitepe’de tarihlenen en eski etkinlik
Göbeklitepe’deki en eski güvenilir tarihler MÖ 10. binyılın ortasına, yaklaşık MÖ 9500’e işaret eder.
Göbeklitepe’yi tarihlemek zordur: dolgu toprağındaki kemik ve kömür, yapıların kendisinden eski ya da yeni olabilir. En sağlam dayanaklardan biri, D Yapısı’nın duvar sıvasından alınan ve MÖ 9745–9314 arasına kalibre edilen örnektir. Alman Arkeoloji Enstitüsü yerleşimin tamamı için yaklaşık MÖ 9500–8000 aralığını verir; UNESCO metni 9600–8200, proje sayfası ise 9500/9250–8000/7750 der. Farklar küçük, ama gerçektir ve yeni ölçümlerle değişebilir. 2015–2019 arasında ana kayaya kadar inen derin sondajlar açıldı; bunların ayrıntılı yayını, tepedeki ilk etkinliğin ne zaman ve nasıl başladığını daha net gösterecek.
KaynaklarO. Dietrich, How old is it? Dating Göbekli Tepe – Tepe Telegrams (DAI), archived copy (2016) · L. Clare, Göbekli Tepe, Turkey. A brief summary of research at a new World Heritage Site (2015–2019), e-Forschungsberichte des DAI 2020/2, archived copy (2020) · Göbekli Tepe – UNESCO World Heritage Centre (2018) · The Site – Tepe Telegrams, Göbekli Tepe Research Project (DAI), archived copy (2016)
İlgiliGöbeklitepe nedir? · Göbeklitepe · Göbeklitepe (yapım alanı) · Neden burası, neden bu coğrafya?
yak. MÖ 9400 – 8000Yerleşim
Karahantepe
Tektek Dağları’ndaki Karahantepe, ana kayaya oyulmuş yapıları ve insan betimleriyle Göbeklitepe’nin çağdaşı büyük bir yerleşimdir.
Göbeklitepe’nin güneydoğusunda, kayalık bir sırtın üzerindeki Karahantepe, yüzeyde görülen çok sayıda T biçimli dikmetaşla 1990’ların sonundan beri biliniyordu; yılan kabartmalı bir dikmetaş kaçak kazı sonucu ortaya çıkmıştı. 2019’da başlayan kazılar, ana kayaya oyulmuş büyük ortak yapıları, kayadan biçimlendirilmiş fallus biçimli sütunların bulunduğu bir odayı ve konutları açığa çıkardı. Kazı başkanı Necmi Karul yapıların kullanım sonunda bilerek doldurulduğunu savunur. Yerleşim genel olarak MÖ 10. binyılın sonu ile 9. binyıla yerleştirilir; ayrıntılı radyokarbon dizisinin yayımlanması bekleniyor, bu yüzden buradaki aralık yaklaşık kabul edilmelidir.
KaynaklarB. Çelik, Karahan Tepe: a new cultural centre in the Urfa area in Turkey, Documenta Praehistorica 38 (2011) · Discovering a New Neolithic World – Archaeology Magazine, March/April 2024 (2024) · N. Karul, Buried Buildings at Pre-Pottery Neolithic Karahantepe / Karahantepe Çanak-Çömleksiz Neolitik Dönem Gömü Yapıları, Türk Arkeoloji ve Etnografya Dergisi 82, 21–31 (2021)
İlgiliKarahantepe: Göbeklitepe'nin yalnızlığını bitiren tepe · Karahantepe · Karahantepe (yapım alanı) · Yapılar neden dolduruldu? · Taş Tepeler yerleşimleri ortak bir simge dili mi kullanıyordu?
yak. MÖ 9000 – 7000Yerleşim
Çayönü
Ergani Ovası’ndaki Çayönü, yuvarlak kulübelerden dörtgen taş temelli evlere uzanan uzun bir köy dizisini belgeler.
Diyarbakır’ın yaklaşık 40 kilometre kuzeybatısındaki Çayönü, 1963 yüzey araştırmasında bulundu ve 1964–1991 arasında on altı mevsim kazıldı. Yuvarlak yapılardan ızgara planlı, kanallı, taş döşemeli ve hücre planlı evlere uzanan dizisi, Çanak Çömleksiz Neolitik’in mimari gelişimini adım adım izlemeye olanak verir. Yayınların çoğu çanak çömleksiz tabakaları MÖ 9. ve 8. binyıllara yerleştirir; bazıları başlangıcı biraz daha erkene, bitişi ise 7. binyıla taşır. Yüzlerce bireyin kalıntısını barındıran Kafataslı Yapı ve taş döşeli ortak yapılar, Göbeklitepe’den farklı ama onunla akraba bir ortak yaşam düzenine işaret eder. Evcil tahıl ve hayvanlar dizinin içinde belirir.
KaynaklarJ. Pearson et al., Food and social complexity at Çayönü Tepesi, southeastern Anatolia, Journal of Anthropological Archaeology 32 (2) (2013) · C. Kabukcu et al., Pathways to plant domestication in Southeast Anatolia based on new data from aceramic Neolithic Gusir Höyük, Scientific Reports 11 (2021)
İlgiliTaş Tepeler'in öteki yerleşimleri · Yerleşimler: genel bakış · Tarımı şölenler ve bira mı başlattı? · Tarım
yak. MÖ 9000 – 8000Yerleşim
Sayburç
Bugünkü köyün altında kalan Sayburç’ta MÖ 9. binyıla ait ortak yapılar ve konutlar bulundu.
Sayburç’taki Neolitik yerleşimin büyük bölümü, 1949’da kurulan ve alana adını veren köyün altında kalmıştır. 2021’de başlayan kazılar iki ayrı Çanak Çömleksiz Neolitik yerleşme alanı ortaya çıkardı: kuzeyde ortak yapılar, yaklaşık 70 metre güneyde ise konutlar. Ana kayaya oyulmuş, duvar boyunca sekisi olan yuvarlak ortak yapı, Eylem Özdoğan tarafından MÖ 9. binyıla tarihlendi; ünlü kabartmalı sahne bu sekinin ön yüzündedir. Ortak yapıların ve konutların yan yana bulunması, bu tür yerleşimlerin yalnızca tören yeri değil, yaşanan köyler olduğu görüşünü destekler. Kazılar sürdüğü için tarih aralığı yaklaşık kabul edilmelidir.
KaynaklarE. Özdoğan, The Sayburç reliefs: a narrative scene from the Neolithic, Antiquity 96 (390) (2022) · Discovering a New Neolithic World – Archaeology Magazine, March/April 2024 (2024)
İlgiliSayburç kabartması: bir sekinin yüzünde beş figür · Sayburç · Sayburç (yapım alanı) · Sayburç kabartmasındaki sahne bize ne anlatıyor? · Tapınak mı, yerleşim mi, yoksa ikisi birden mi?
yak. MÖ 9000 – 8000Yerleşim
Sefertepe
T biçimli dikmetaşları yüzeyden bilinen Sefertepe, Taş Tepeler kapsamında kazılan yerleşimlerden biridir.
Sefertepe’yi 2000’li yılların ortasında Bahattin Çelik, yüzeyde görülen ve çoğu çiftler hâlinde duran T biçimli dikmetaşlarla bilim dünyasına tanıttı. Alan, 2021’de duyurulan Taş Tepeler projesinin kazı alanları arasına girdi. 2025 kazı mevsiminde iki insan yüzü kabartması ile siyah serpantin bir boncuğa işlenmiş çift yüzlü insan betimi bulundu; Kültür ve Turizm Bakanlığı bu yüzlerin Göbeklitepe, Karahantepe ve Sayburç’takilerden farklı bir üslup taşıdığını açıkladı. Yerleşim Çanak Çömleksiz Neolitik’e tarihleniyor, ancak ayrıntılı bir radyokarbon dizisi henüz yayımlanmadı; buradaki MÖ 9. binyıl aralığı geçici bir yerleştirmedir.
KaynaklarB. Çelik, Sefer Tepe: A New Pre-Pottery Neolithic Site in Southeastern Turkey, Neo-Lithics 1/06, 23–25 (2006) · Türkiye announces new Neolithic-era findings from major archaeology project – Xinhua (2025) · Ancient settlements that challenge traditional thinking: Karahantepe and Taş Tepeler – Arkeonews (2021) · B. Çelik, Karahan Tepe: a new cultural centre in the Urfa area in Turkey, Documenta Praehistorica 38 (2011)
İlgiliSefertepe · Taş Tepeler'in öteki yerleşimleri · Taş Tepeler: bir proje, pek çok tepe · Taş Tepeler yerleşimleri ortak bir simge dili mi kullanıyordu?
yak. MÖ 8700 – 7500
Erken ve Orta Çanak Çömleksiz Neolitik Bağaçlık bozkır, dörtgen yapılar
Ilıman ve görece nemli koşullarda meşe, antepfıstığı ve badem ağaçlarıyla bezeli ağaçlık bozkır en geniş yayılımına ulaştı. Yapılar yuvarlaktan dörtgen plana geçti; yabani tahılların ekimi yaygınlaştı, koyun, keçi, domuz ve sığırın denetim altına alınması adım adım ilerledi. Av hâlâ önemliydi, ancak köyler büyüyor ve insanlar giderek daha az yer değiştiriyordu.
yak. MÖ 8700 – 7000Kültür
Çanak Çömleksiz Neolitik B (ÇÇNB)
Dörtgen evlerin, büyüyen köylerin ve evcilleştirmenin adım adım ilerlediği evre.
ÇÇNB de Eriha kazılarından gelen bir terimdir ve Yukarı Mezopotamya’da kabaca MÖ 8700–7000 arasını kapsar. Genellikle Erken (yaklaşık 8700–8200), Orta (8200–7500) ve Geç (7500–7000) olarak bölünür; bu sınırlar yerleşimden yerleşime ve araştırmacıya göre değişir. Yuvarlak plandan dörtgen plana geçiş, yabani tahıl ekiminin yaygınlaşması, hayvan sürülerinin denetlenmesi ve uzak mesafeli obsidyen değişimi dönemin başlıca özellikleridir. Nevali Çori’deki insan kalıntıları üzerinde yapılan izotop ve DNA çalışmaları, evrenin ilk bölümünden sonra hareketliliğin azaldığını ve evcil kaynaklara bağımlılığın arttığını gösterir. T biçimli dikmetaşlar ÇÇNB’nin erken bölümünde küçülerek sürer, sonra ortadan kalkar.
KaynaklarX. Wang et al., Isotopic and DNA analyses reveal multiscale PPNB mobility and migration across Southeastern Anatolia and the Southern Levant, PNAS 120 (4) (2023) · Life-size statue of a wild boar found in Special Building D of Göbekli Tepe – DAI press release (2023) · C. Kabukcu et al., Pathways to plant domestication in Southeast Anatolia based on new data from aceramic Neolithic Gusir Höyük, Scientific Reports 11 (2021)
İlgiliSözlük · Yerleşimler: genel bakış · Tarımı şölenler ve bira mı başlattı? · Tarım
yak. MÖ 8700 – 8000Yerleşim
Göbeklitepe’nin dörtgen yapılarıTartışmalı
Daha küçük dikmetaşlı dörtgen yapılar (eski adlandırmayla “II. Tabaka”) yaklaşık MÖ 8700–8000’e tarihlenir; yuvarlak yapılarla ilişkileri yeniden değerlendiriliyor.
Tepenin yamaçlarında, yan yana dizilmiş dörtgen odalar bulunur; içlerindeki dikmetaşlar çoğu kez 1,5 metre dolayındadır. Klaus Schmidt bunları, anıtsal yapıların gömülmesinden sonra gelen ayrı ve daha geç bir “II. Tabaka” olarak tanımlamıştı. Moritz Kinzel ve Lee Clare’in 2020’de yayımladığı yapı evreleri çalışması ile Clare’in aynı yılki özeti bu katı sırayı sorgular: yuvarlak-oval büyük yapıların bir bölümü, dörtgen yapılar kullanılırken hâlâ ayaktaydı ve onarılıyordu. Aynı çalışmalar öğütme taşları, su toplama düzenekleri ve gündelik atıklar gibi konut işlevine işaret eden izleri de vurgular. Ayrıntılı kanıtların tam yayını sürdüğü için tartışma açıktır.
KaynaklarM. Kinzel & L. Clare, Monumental – compared to what? A perspective from Göbekli Tepe, in: A. B. Gebauer et al. (eds), Monumentalising Life in the Neolithic, Oxbow Books, 31–50 (2020) · L. Clare, Göbekli Tepe, Turkey. A brief summary of research at a new World Heritage Site (2015–2019), e-Forschungsberichte des DAI 2020/2, archived copy (2020) · O. Dietrich, How old is it? Dating Göbekli Tepe – Tepe Telegrams (DAI), archived copy (2016) · Current state of research: Arkeofili interview with project coordinator Lee Clare – Tepe Telegrams (DAI), archived copy (2019)
İlgiliTapınak mı, yerleşim mi, yoksa ikisi birden mi? · Göbeklitepe (yapım alanı) · Göbeklitepe nedir? · Göbeklitepe · Su
yak. MÖ 8700 – 8000Yerleşim
Harbetsuvan Tepesi
Karahantepe’nin yaklaşık 7 kilometre güneybatısında, T biçimli dikmetaşlı küçük bir yerleşim.
Tektek Dağları’ndaki Harbetsuvan Tepesi’ni Bahattin Çelik 2016’da yayımladı ve Karahantepe’ye bağlı küçük ölçekli bir uydu yerleşim olarak yorumladı. Yüzeyde yuvarlak planlı bir yapının kalıntıları ve T biçimli dikmetaşlar görülür; dikmetaşların boyutları Göbeklitepe’nin geç evresindeki küçük örneklere benzetilir. Bu yüzden alan çoğunlukla ÇÇNA’nın sonu ile Erken ÇÇNB’ye yerleştirilir; ancak bu, radyokarbona değil karşılaştırmaya dayanan bir tarihtir ve değişebilir. Harbetsuvan’ın önemi, büyük merkezlerin çevresinde yürüme mesafesinde küçük yerleşimler bulunduğunu göstermesidir. Bu, toplulukların birbirine nasıl bağlandığı sorusu için değerli bir veridir.
KaynaklarB. Çelik, A small-scale cult centre in Southeast Turkey: Harbetsuvan Tepesi, Documenta Praehistorica 43 (2016)
İlgiliHarbetsuvan Tepesi · Taş Tepeler'in öteki yerleşimleri · Klanlar · Yazısız iletişim · Taş Tepeler: bir proje, pek çok tepe
yak. MÖ 8700 – 8000Yerleşim
Yeni Mahalle ve Urfa Adamı
Şanlıurfa’nın eski kent merkezindeki Yeni Mahalle yerleşiminden, bilinen en eski gerçek boyutlu insan heykeli çıktı.
Balıklıgöl yakınındaki Yeni Mahalle (Yeni Yol) yerleşimi, 1990’lardaki inşaat çalışmaları sırasında büyük ölçüde tahrip oldu. Aynı çalışmalarda dört parça hâlinde bulunan kireçtaşı heykel, bugün Urfa Adamı adıyla Şanlıurfa Arkeoloji Müzesi’nde sergileniyor. Gerçek boyuttan biraz büyük olan heykelin yüzü ve obsidyen kakma gözleri vardır, ağzı ise yoktur; ellerini önünde birleştirir. İnşaat fotoğraflarında küçük bir T biçimli dikmetaş seçilir; bu ayrıntı ve ele geçen malzeme ÇÇNB’ye işaret eder. Heykel doğrudan tarihlenmemiştir; daha erken bir tarih öneren yayınlar da vardır. Göbeklitepe araştırma ekibi, heykelin Göbeklitepe’den gelmediğini özellikle vurgular.
KaynaklarThe Urfa Man – Tepe Telegrams (DAI), archived copy (2016) · B. Çelik, Şanlıurfa – Yeni Mahalle, in: M. Özdoğan, N. Başgelen & P. Kuniholm (eds), The Neolithic in Turkey 2: The Euphrates Basin, Istanbul, 139–164 (2011)
İlgiliYeni Mahalle (Balıklıgöl Höyüğü) · Şanlıurfa Arkeoloji Müzesi · T biçimli dikilitaşlar insanları mı, ataları mı, yoksa doğaüstü varlıkları mı temsil ediyor? · Şanlıurfa · Taş Tepeler'in öteki yerleşimleri
yak. MÖ 8600 – 7900Yerleşim
Nevali Çori
Fırat’ın bir yan vadisindeki Nevali Çori, T biçimli dikmetaşların bir yapı içinde ilk kez bulunduğu ÇÇNB köyüdür.
Göbeklitepe’nin yaklaşık 50 kilometre kuzeyindeki Nevali Çori’de, dörtgen planlı uzun evlerin yanında, duvarlarına ve ortasına T biçimli dikmetaşlar yerleştirilmiş, terrazzo tabanlı bir ortak yapı vardı. Yerleşimden insan ve hayvan betimli taş heykeller ile yüzlerce kil figürin çıktı. Radyokarbon tarihleri ana evreleri MÖ 9. binyılın ikinci yarısına yerleştirir; yerleşimin ne kadar erken başladığı ve ne zaman bittiği konusunda yayınlar arasında birkaç yüzyıllık fark vardır. Buğdayların ÇÇNB tabakalarının hepsinde biçimce evcil olduğu bildirilir. Nevali Çori, Göbeklitepe’deki küçük dikmetaşlı dörtgen yapıların en yakın benzeridir.
KaynaklarX. Wang et al., Isotopic and DNA analyses reveal multiscale PPNB mobility and migration across Southeastern Anatolia and the Southern Levant, PNAS 120 (4) (2023) · The Site – Tepe Telegrams, Göbekli Tepe Research Project (DAI), archived copy (2016) · H. Hauptmann, Ein Kultgebäude in Nevalı Çori, in: M. Frangipane et al. (eds), Between the Rivers and over the Mountains, Rome, 37–69 (1993)
İlgiliNevali Çori · Nevali Çori (vadi köyü) · İki kez bulunan tepe: Göbeklitepe nasıl yeniden keşfedildi? · Taş Tepeler yerleşimleri ortak bir simge dili mi kullanıyordu?
yak. MÖ 8600 – 8000Yerleşim
Yapılar nasıl doldu? Gömme tartışmasıTartışmalı
Anıtsal yapıların bilerek mi gömüldüğü, yoksa yamaç kaymaları ve doğal süreçlerle mi dolduğu tartışmalıdır.
Klaus Schmidt, yuvarlak yapıların kullanım sonunda moloz, hayvan kemiği ve çakmaktaşı atığıyla bilerek doldurulduğunu, yani törenle “gömüldüğünü” savunuyordu; A Yapısı’ndaki bir örnek, olası son dolgu olayını MÖ 9. binyılın ortasına yerleştirir. Alman Arkeoloji Enstitüsü’nün 2015–2019 çalışmaları bu görüşü değiştirdi: dolgu, tepenin yüksek kesimlerindeki yerleşim döküntüsünün şiddetli yağış ya da depremlerle tetiklenen yamaç kaymalarıyla yapıların içine akmasıyla, kısmen de yeni inşaat sırasında dökülen toprakla oluşmuş görünür. Karahantepe’de ise kazı başkanı yapıların bilerek doldurulduğunu savunmayı sürdürüyor. İki açıklama birbirini tümüyle dışlamaz; ağırlığın hangisinde olduğu ise açık bir sorudur.
KaynaklarFAQ – Tepe Telegrams, Göbekli Tepe Research Project (DAI), archived copy (2023) · L. Clare, Göbekli Tepe, Turkey. A brief summary of research at a new World Heritage Site (2015–2019), e-Forschungsberichte des DAI 2020/2, archived copy (2020) · O. Dietrich, How old is it? Dating Göbekli Tepe – Tepe Telegrams (DAI), archived copy (2016) · N. Karul, Buried Buildings at Pre-Pottery Neolithic Karahantepe / Karahantepe Çanak-Çömleksiz Neolitik Dönem Gömü Yapıları, Türk Arkeoloji ve Etnografya Dergisi 82, 21–31 (2021)
İlgiliYapılar neden dolduruldu? · Yerleşimler sonunda neden terk edildi? · Göbeklitepe (yapım alanı) · Jeoloji · Göbeklitepe nedir?
yak. MÖ 8500Kültür
Karacadağ ve siyez buğdayının evcilleştirilmesi varsayımıTartışmalı
Bir genetik çalışma siyez buğdayının evcilleştirilmesini Karacadağ’a bağladı; birçok araştırmacı ise yaygın ve uzun süreli bir süreçten söz ediyor.
1997’de Manfred Heun ve ekibi, günümüz siyez buğdaylarının DNA parmak izlerini karşılaştırdı ve evcil siyeze en yakın yabani toplulukların Göbeklitepe’nin kuzeydoğusundaki Karacadağ yamaçlarında yetiştiğini bildirdi. Bu bulgu, tarımın “tek bir beşiği” olduğu düşüncesini besledi. Sonraki çalışmalar bu yorumu sınırladı: Allaby, Fuller ve Brown, çok merkezli ve binlerce yıl süren bir evcilleştirmenin de aynı genetik deseni üretebileceğini gösterdi; arkeobotanik veriler evcil özelliklerin farklı bölgelerde yavaş yavaş yerleştiğine işaret ediyor. Güneydoğu Anadolu’da biçimce evcil tahıllar Erken ÇÇNB’de belirir. Göbeklitepe’de ise bugüne dek evcil bitki bulunmamıştır. Karacadağ bağlantısı bu yüzden kanıtlanmış bir olgu değil, bir varsayımdır.
KaynaklarM. Heun et al., Site of einkorn wheat domestication identified by DNA fingerprinting, Science 278 (5341), 1312–1314 (1997) · R. G. Allaby, D. Q. Fuller & T. A. Brown, The genetic expectations of a protracted model for the origins of domesticated crops, PNAS 105 (37) (2008) · C. Kabukcu et al., Pathways to plant domestication in Southeast Anatolia based on new data from aceramic Neolithic Gusir Höyük, Scientific Reports 11 (2021) · Current state of research: Arkeofili interview with project coordinator Lee Clare – Tepe Telegrams (DAI), archived copy (2019)
İlgiliBuğdayın evcilleştirilmesiyle bağlantısı nedir? · Tarımı şölenler ve bira mı başlattı? · Tarım · Yiyecek · Göbeklitepe'de şölen, bira ve emek
yak. MÖ 8000Yerleşim
Göbeklitepe’de kullanımın sonu
Yaklaşık MÖ 8000’de Göbeklitepe’de yapı etkinliği sona erdi; neden terk edildiği bilinmiyor.
En geç tarihler MÖ 9. binyılın sonu ile 8. binyılın başına düşer. Alman Arkeoloji Enstitüsü yerleşimin sonunu yaklaşık MÖ 8000 olarak verir; proje sayfası 8000/7750, UNESCO metni ise 8200 der. Ani bir yıkım ya da felaket izi yoktur. Olası açıklamalar arasında yamaç kaymalarının yapıları kullanılmaz hâle getirmesi, toplulukların ovadaki su kaynaklarına ve tarım arazilerine yönelmesi ve dikmetaş geleneğini ayakta tutan toplumsal düzenin değişmesi sayılır; bunların hiçbiri kanıtlanmış değildir. Yakındaki Gürcütepe gibi daha geç yerleşimlerde anıtsal yapılar ve T biçimli dikmetaşlar bulunmamıştır.
KaynaklarL. Clare, Göbekli Tepe, Turkey. A brief summary of research at a new World Heritage Site (2015–2019), e-Forschungsberichte des DAI 2020/2, archived copy (2020) · The Site – Tepe Telegrams, Göbekli Tepe Research Project (DAI), archived copy (2016) · Göbekli Tepe – UNESCO World Heritage Centre (2018) · FAQ – Tepe Telegrams, Göbekli Tepe Research Project (DAI), archived copy (2023)
İlgiliYerleşimler sonunda neden terk edildi? · Yapılar neden dolduruldu? · Göbeklitepe (yapım alanı) · Göbeklitepe nedir?
yak. MÖ 7500 – 6500
Geç Çanak Çömleksiz Neolitik B ve Çanak Çömlekli Neolitik’e geçişçiftçi köyleri
Evcil tahıllar, baklagiller ve sürü hayvanları artık geçimin temelini oluşturuyordu; tarlalar ve otlaklar çevredeki bitki örtüsünü dönüştürmeye başladı. Yerleşimler ovalara ve su kaynaklarının yanına kaydı, T biçimli dikmetaş geleneği sona erdi. MÖ 7000 dolaylarında bölgede ilk çanak çömlek ortaya çıktı ve çiftçi köy yaşamı kalıcı biçimde yerleşti.
yak. MÖ 7500 – 7000Yerleşim
Gürcütepe
Harran Ovası’nın kenarındaki Gürcütepe höyükleri, anıtsal yapıları olmayan Geç ÇÇNB çiftçi köyleridir.
Şanlıurfa’nın güneydoğusunda, bugün kentin yapıları altında kalan dört alçak höyükten oluşan Gürcütepe’de, Klaus Schmidt’in ekibi 1990’ların ikinci yarısında sondajlar ve kazılar yaptı. Bulgular, höyüklerin ÇÇNB’nin geç bölümünde, kabaca MÖ 8. binyılın ikinci yarısında yerleşildiğini gösterdi; yerleşimlerden biri daha da geçtir. Sıkıştırılmış topraktan evler ile evcil bitki ve hayvanlara dayalı bir geçim belgelendi, ancak T biçimli dikmetaş ya da anıtsal ortak yapı bulunmadı. Gürcütepe bu yüzden, Göbeklitepe terk edildikten sonra yaşamın su kaynaklarına yakın ovaya kaydığının göstergesi sayılır. Alan, 2021’de duyurulan Taş Tepeler projesinin çalışma alanları arasındadır.
KaynaklarM. Beile-Bohn, C. Gerber, M. Morsch & K. Schmidt, Neolithische Forschungen in Obermesopotamien: Gürcütepe und Göbekli Tepe, Istanbuler Mitteilungen 48, 5–78 (1998) · Ancient settlements that challenge traditional thinking: Karahantepe and Taş Tepeler – Arkeonews (2021)
İlgiliTaş Tepeler'in öteki yerleşimleri · Yerleşimler sonunda neden terk edildi? · Tarım · Yerleşimler: genel bakış
yak. MÖ 7000 – 6500Kültür
Çanak Çömlekli Neolitik’e geçiş
MÖ 7000 dolaylarında bölgede çanak çömlek ortaya çıktı; çiftçi köy yaşamı kalıcılaştı.
MÖ 7. binyılın başında Yukarı Mezopotamya’da pişmiş toprak kaplar kullanılmaya başladı ve arkeologların Çanak Çömlekli Neolitik dediği evre açıldı. Geçiş ani değildi: Çayönü gibi uzun ömürlü yerleşimlerde çanak çömleksiz tabakaların üstüne çanak çömlekli tabakalar kesintisiz gelir. İzotop ve DNA çalışmaları, ÇÇNB’nin ilk bölümünden sonra insanların daha az yer değiştirdiğini ve evcil kaynaklara giderek daha çok dayandığını gösterir. Bu tarihe gelindiğinde T biçimli dikmetaşlar, hayvan kabartmaları ve büyük ortak yapılar çoktan geride kalmıştı. Taş Tepeler dünyasının simgelerinin neden sürmediği, araştırmanın açık sorularından biridir.
KaynaklarJ. Pearson et al., Food and social complexity at Çayönü Tepesi, southeastern Anatolia, Journal of Anthropological Archaeology 32 (2) (2013) · X. Wang et al., Isotopic and DNA analyses reveal multiscale PPNB mobility and migration across Southeastern Anatolia and the Southern Levant, PNAS 120 (4) (2023)
İlgiliYerleşimler sonunda neden terk edildi? · Taş Tepeler yerleşimleri ortak bir simge dili mi kullanıyordu? · Tarım · Sözlük
1960 – 2026
Modern araştırmalaryüzey araştırmasından Taş Tepeler’e
Bugün bölge sıcak ve kurak yazları olan, büyük ölçüde ağaçsız, sulu tarımla işlenen bir platodur; baraj gölleri bazı Neolitik yerleşimleri sular altında bırakmıştır. 1960’lardaki yüzey araştırmalarıyla başlayan çalışmalar, 1995’ten bu yana Göbeklitepe kazılarıyla ve 2021’den itibaren Taş Tepeler projesiyle sürüyor. Her kazı mevsimi, bu eski dünyanın resmini biraz daha değiştiriyor.
1963Araştırma
İstanbul–Chicago yüzey araştırması
1963’te İstanbul ve Chicago üniversitelerinin ortak yüzey araştırması Göbeklitepe’yi ilk kez kayda geçirdi.
Halet Çambel ve Robert Braidwood’un yönettiği Güneydoğu Anadolu Tarihöncesi Araştırmaları Projesi, 1963’te bölgeyi tarayarak tarımın başlangıcına ışık tutacak yerleşimler aradı. Ekip, Göbeklitepe’yi yüzeyindeki olağanüstü yoğun çakmaktaşı yonga ve aletler nedeniyle not etti; Peter Benedict’in raporu 1980’de yayımlandı. Ancak höyüğün altındaki mimari fark edilmedi ve alan otuz yıl boyunca kazılmadan kaldı. Aynı araştırma Çayönü’nü de buldu; orada kazılar hemen ertesi yıl başladı. Bu yüzden Göbeklitepe’nin öyküsü bir “keşif”ten çok, bilinen bir yerin yeniden ve doğru biçimde anlaşılmasının öyküsüdür.
KaynaklarThe Site – Tepe Telegrams, Göbekli Tepe Research Project (DAI), archived copy (2016) · P. Benedict, Survey work in southeastern Anatolia, in: H. Çambel & R. J. Braidwood (eds), Prehistoric Research in Southeastern Anatolia, Istanbul University, 150–191 (1980) · J. Pearson et al., Food and social complexity at Çayönü Tepesi, southeastern Anatolia, Journal of Anthropological Archaeology 32 (2) (2013)
İlgiliİki kez bulunan tepe: Göbeklitepe nasıl yeniden keşfedildi? · Göbeklitepe · Göbeklitepe (yapım alanı)
1983 – 1991Araştırma
Nevali Çori kazıları ve baraj gölü
Harald Hauptmann’ın 1983–1991 arasındaki kurtarma kazıları T biçimli dikmetaşları ilk kez ortaya çıkardı; yerleşim sonra Atatürk Barajı’nın suları altında kaldı.
Atatürk Barajı’nın yapımı, Fırat vadisinde bir dizi kurtarma kazısını zorunlu kıldı. Heidelberg Üniversitesi’nden Harald Hauptmann, 1983–1991 arasında Nevali Çori’de çalıştı ve T biçimli kireçtaşı dikmetaşların bir yapının içinde, özgün yerlerinde durduğu ilk örneği belgeledi. Genç bir arkeolog olan Klaus Schmidt de bu ekipte yer aldı; birkaç yıl sonra Göbeklitepe’nin yüzeyindeki taşları tanımasını sağlayan şey bu deneyimdi. Baraj gölü 1990’ların başında dolduğunda yerleşim sular altında kaldı; ortak yapının dikmetaşları ve heykeller bugün Şanlıurfa Arkeoloji Müzesi’nde sergileniyor. Nevali Çori, kurtarma arkeolojisinin hem kazancını hem de kaybını gösteren bir örnektir.
KaynaklarIn memory of Harald Hauptmann (1936–2018) – Tepe Telegrams (DAI), archived copy (2018) · The Site – Tepe Telegrams, Göbekli Tepe Research Project (DAI), archived copy (2016) · Discovering a New Neolithic World – Archaeology Magazine, March/April 2024 (2024) · H. Hauptmann, Ein Kultgebäude in Nevalı Çori, in: M. Frangipane et al. (eds), Between the Rivers and over the Mountains, Rome, 37–69 (1993)
İlgiliNevali Çori · Nevali Çori (vadi köyü) · İki kez bulunan tepe: Göbeklitepe nasıl yeniden keşfedildi? · Şanlıurfa Arkeoloji Müzesi
1994Araştırma
Klaus Schmidt Göbeklitepe’de
1994’te Klaus Schmidt tepeyi yeniden inceledi ve yüzeydeki taşların Neolitik dikmetaş parçaları olduğunu anladı.
Schmidt, Nevali Çori’ye benzer yerleşimler bulmak amacıyla 1963 araştırmasının kayıtlarında geçen yerleri yeniden dolaşıyordu. Alman Arkeoloji Enstitüsü’nün proje sayfası, Göbeklitepe’nin 1994’teki yeniden keşfini Klaus Schmidt, Murat Akman ve Michael Morsch’a bağlar. Schmidt, Nevali Çori deneyimi sayesinde, tepedeki büyük kireçtaşı parçalarının T biçimli dikmetaşlara ait olduğunu ve doğal bir yükseltiye benzemeyen bu tepenin insan eliyle oluştuğunu fark etti. O ana kadar anıtsal yapıların ancak çiftçi toplumlarca yapılabileceği düşünülüyordu; Göbeklitepe bu varsayımı sorgulatan yer oldu. Kazı izni ve çalışma ortaklığı ertesi yıl kuruldu.
KaynaklarThe Site – Tepe Telegrams, Göbekli Tepe Research Project (DAI), archived copy (2016) · In memory of Harald Hauptmann (1936–2018) – Tepe Telegrams (DAI), archived copy (2018)
İlgiliİki kez bulunan tepe: Göbeklitepe nasıl yeniden keşfedildi? · Göbeklitepe · Göbeklitepe (yapım alanı) · Göbeklitepe nedir?
1995Araştırma
Göbeklitepe kazıları başlıyor
1995’te Şanlıurfa Müzesi ile Alman Arkeoloji Enstitüsü’nün ortak kazıları başladı ve aralıksız sürüyor.
İlk kazı mevsimleri tepenin güneydoğu çukurluğunda yoğunlaştı; burada sonraki yıllarda A, B, C ve D olarak adlandırılan büyük yuvarlak-oval yapılar ortaya çıktı. Çalışmaları Klaus Schmidt yönetti; Enstitü’nün İstanbul Şubesi’nin başına 1994’te geçen Harald Hauptmann projenin önemli destekçilerinden biri oldu. Jeofizik araştırmalar, kazılan alanın dışında da benzer yapıların toprak altında durduğunu gösterdi; tepenin büyük bölümü bugün hâlâ kazılmamıştır. Bu bilinçli bir tercihtir: gelecekteki yöntemlere alan bırakmak ve açığa çıkarılanı koruyabilmek için kazı sınırlı tutulur. İlk yirmi yılın yorumları, Schmidt’in “dağ tapınakları” düşüncesiyle biçimlendi.
KaynaklarThe Site – Tepe Telegrams, Göbekli Tepe Research Project (DAI), archived copy (2016) · In memory of Harald Hauptmann (1936–2018) – Tepe Telegrams (DAI), archived copy (2018)
İlgiliİki kez bulunan tepe: Göbeklitepe nasıl yeniden keşfedildi? · Göbeklitepe · Tapınak mı, yerleşim mi, yoksa ikisi birden mi? · Göbeklitepe (yapım alanı)
2014Araştırma
Klaus Schmidt’in ölümü
Kazıları yirmi yıl yöneten Klaus Schmidt, 20 Temmuz 2014’te 60 yaşında beklenmedik biçimde öldü.
Schmidt’in ölümü projede bir dönemin sonu oldu. Kazı başkanlığı resmî olarak Şanlıurfa Müzesi’ne geçti; Alman Arkeoloji Enstitüsü adına saha yöneticiliğini Lee Clare üstlendi. Sonraki yıllarda ekip, yirmi yılın kazı belgelerini baştan gözden geçirdi ve koruma çatılarının temelleri için ana kayaya kadar inen sondajlar açtı. Bu çalışma, Schmidt’in bazı temel savlarının, örneğin tepede kimsenin yaşamadığı ve yapıların bilerek gömüldüğü düşüncesinin yeniden değerlendirilmesine yol açtı. Bugünkü tartışmaların çoğu onun sorduğu sorular üzerinde sürüyor; yanıtlar değişse de, Göbeklitepe’yi dünyaya tanıtan ve Neolitik araştırmalarının yönünü değiştiren kişi odur.
KaynaklarJ. Notroff, Commemorating Klaus Schmidt (1953–2014) – Tepe Telegrams (DAI), archived copy (2016) · The Site – Tepe Telegrams, Göbekli Tepe Research Project (DAI), archived copy (2016) · L. Clare, Göbekli Tepe, Turkey. A brief summary of research at a new World Heritage Site (2015–2019), e-Forschungsberichte des DAI 2020/2, archived copy (2020)
İlgiliİki kez bulunan tepe: Göbeklitepe nasıl yeniden keşfedildi? · Tapınak mı, yerleşim mi, yoksa ikisi birden mi? · Yapılar neden dolduruldu? · Göbeklitepe
2018Araştırma
Göbeklitepe UNESCO Dünya Mirası Listesi’nde
Temmuz 2018’de Göbeklitepe, Dünya Miras Komitesi’nin Bahreyn’deki 42. oturumunda Dünya Mirası Listesi’ne alındı.
Komite, Manama’daki oturumunda Göbeklitepe’yi (i), (ii) ve (iv) numaralı ölçütlerle listeye aldı: insan yaratıcı dehasının bir başyapıtı, önemli bir değerler alışverişinin tanığı ve insanlık tarihinin bir aşamasını örnekleyen seçkin bir yapı topluluğu. Miras alanı 126 hektar, tampon bölge 461 hektardır. UNESCO metni yapıları MÖ 9600–8200 arasına tarihler ve olasılıkla cenaze nitelikli törenlerle ilişkilendirir; bu yorum, kazı ekibinin sonraki yayınlarında ağırlık kazanan yerleşim görüşünden daha eski bir anlayışı yansıtır. Listeye giriş, kazı alanlarının üzerindeki koruma çatılarının tamamlandığı döneme denk geldi.
KaynaklarGöbekli Tepe – UNESCO World Heritage Centre (2018) · L. Clare, Göbekli Tepe now a UNESCO World Heritage Site! – Tepe Telegrams (DAI), archived copy (2018)
İlgiliGöbeklitepe · Göbeklitepe Ziyaretçi Merkezi · Göbeklitepe nedir? · Gezi rehberi · Tapınak mı, yerleşim mi, yoksa ikisi birden mi?
2019Araştırma
Karahantepe kazıları başlıyor
2019’da Necmi Karul yönetiminde Karahantepe’de kazılar başladı.
Karahantepe yirmi yılı aşkın süredir yüzey buluntularıyla biliniyordu, ancak kazılmamıştı. İstanbul Üniversitesi’nden Necmi Karul’un 2019’da başlattığı çalışmalar kısa sürede ana kayaya oyulmuş büyük yapıları, taş sekileri, insan başı ve hayvan betimlerini ortaya çıkardı. Bulgular, Göbeklitepe’nin tek ve benzersiz bir merkez olmadığını, aynı mimari ve simge dilini paylaşan bir yerleşimler ağının parçası olduğunu açık biçimde gösterdi. Karul 2020’de Göbeklitepe kazılarının da başkanlığını üstlendi; böylece iki büyük alan aynı çatı altında toplandı. Karahantepe’nin ilk bilimsel sunumu 2021’de yayımlanan “gömü yapılar” makalesidir.
KaynaklarDiscovering a New Neolithic World – Archaeology Magazine, March/April 2024 (2024) · The Site – Tepe Telegrams, Göbekli Tepe Research Project (DAI), archived copy (2016) · N. Karul, Buried Buildings at Pre-Pottery Neolithic Karahantepe / Karahantepe Çanak-Çömleksiz Neolitik Dönem Gömü Yapıları, Türk Arkeoloji ve Etnografya Dergisi 82, 21–31 (2021)
İlgiliKarahantepe: Göbeklitepe'nin yalnızlığını bitiren tepe · Karahantepe · Karahantepe (yapım alanı) · Taş Tepeler: bir proje, pek çok tepe
2020Araştırma
Göbeklitepe yeniden yorumlanıyorTartışmalı
2020’de yayımlanan iki çalışma, “dünyanın ilk tapınakları” anlatısını ve katı tabaka sırasını sorguladı.
Lee Clare’in 2015–2019 araştırmalarını özetleyen raporu ile Moritz Kinzel ve Clare’in yapı evreleri üzerine yazısı, Alman Arkeoloji Enstitüsü ekibinin yeni bakışını ortaya koydu. Buna göre Göbeklitepe’de gündelik yaşamın izleri vardır; büyük yapılar uzun sürede, onarılarak ve değiştirilerek kullanılmış, dolguları ise büyük ölçüde yamaç kaymalarıyla oluşmuştur. Clare raporunda, bu çalışmanın alanın hâlâ “dünyanın ilk tapınakları” olarak sunulmasına yol açan eski yorumları değiştirdiğini açıkça yazar. Herkes ikna olmuş değildir: bazı araştırmacılar yapıların tören işlevini ve bilerek gömülmesini savunmayı sürdürür. Ortak nokta, “tapınak mı, yerleşim mi” ikiliğinin fazla keskin olduğudur.
KaynaklarL. Clare, Göbekli Tepe, Turkey. A brief summary of research at a new World Heritage Site (2015–2019), e-Forschungsberichte des DAI 2020/2, archived copy (2020) · M. Kinzel & L. Clare, Monumental – compared to what? A perspective from Göbekli Tepe, in: A. B. Gebauer et al. (eds), Monumentalising Life in the Neolithic, Oxbow Books, 31–50 (2020) · Current state of research: Arkeofili interview with project coordinator Lee Clare – Tepe Telegrams (DAI), archived copy (2019) · FAQ – Tepe Telegrams, Göbekli Tepe Research Project (DAI), archived copy (2023)
İlgiliTapınak mı, yerleşim mi, yoksa ikisi birden mi? · Yapılar neden dolduruldu? · Göbeklitepe nedir? · Göbeklitepe (yapım alanı)
2021Araştırma
Sayburç kabartması bulunuyor
2021’de Sayburç’ta bir sekinin ön yüzünde, insanlar ve hayvanlardan oluşan beş figürlü bir sahne ortaya çıkarıldı.
Eylem Özdoğan yönetimindeki kazılar, ana kayaya oyulmuş ortak yapının sekisinde yan yana işlenmiş beş figür buldu. Bir yanda elinde yılan ya da çıngırak tutan bir insan ile ona dönük bir yaban sığırı, öte yanda iki leoparın arasında, cepheden ve yüksek kabartma olarak işlenmiş, cinsel organını tutan bir erkek görülür. Özdoğan, 2022’de Antiquity dergisinde yayımladığı yazıda sahneyi, figürlerin birbiriyle ilişki içinde olduğu bilinen en eski anlatı sahnesi olarak yorumladı. Sahnenin ne anlattığı, bir av öyküsü mü, bir söylence mi, yoksa bir tören mi olduğu bilinmiyor; “anlatı” okuması da tek olası yorum değildir.
KaynaklarE. Özdoğan, The Sayburç reliefs: a narrative scene from the Neolithic, Antiquity 96 (390) (2022) · Discovering a New Neolithic World – Archaeology Magazine, March/April 2024 (2024)
İlgiliSayburç kabartması: bir sekinin yüzünde beş figür · Sayburç kabartmasındaki sahne bize ne anlatıyor? · Sayburç · Sayburç (yapım alanı) · Taş Tepeler yerleşimleri ortak bir simge dili mi kullanıyordu?
2021Araştırma
Taş Tepeler projesi duyuruluyor
Eylül 2021’de Kültür ve Turizm Bakanlığı, Şanlıurfa’daki Neolitik kazıları Taş Tepeler adı altında topladı.
Resmî adıyla Şanlıurfa Neolitik Çağ Araştırmaları Projesi, 21–27 Eylül 2021 tarihlerindeki bir dizi ziyaret, toplantı ve etkinlikle kamuoyuna tanıtıldı. Başlangıçta yedi alan sayılıyordu: Göbeklitepe, Karahantepe, Gürcütepe, Sayburç, Çakmaktepe, Sefertepe ve Yeni Mahalle. Sonraki yıllarda kazılan alanların sayısı arttı ve projeye Türkiye’den ve yurt dışından üniversiteler katıldı. Projenin eşgüdümünü Necmi Karul yürütüyor. Taş Tepeler adı bir tanıtım markası olduğu kadar bir araştırma çerçevesidir de: tek tek alanları değil, yaklaşık iki yüz kilometrelik bir bölgeye yayılan çağdaş yerleşimler ağını bütün olarak anlamayı amaçlar.
KaynaklarAncient settlements that challenge traditional thinking: Karahantepe and Taş Tepeler – Arkeonews (2021) · F. Şahin & Y. Miyake, Çakmaktepe’den Avcı-Toplayıcı Yerleşiklere Dair Yeni Veriler / New Evidence on Hunter-Gatherer Settlers from Çakmaktepe, Arkeoloji Dergisi 34 (2025) · Discovering a New Neolithic World – Archaeology Magazine, March/April 2024 (2024)
İlgiliTaş Tepeler: bir proje, pek çok tepe · Taş Tepeler'in öteki yerleşimleri · Karahantepe · Sayburç · Çakmaktepe · Sefertepe
2023Araştırma
Boyalı yaban domuzu ve Karahantepe’nin oturan heykeli
Eylül 2023’te Göbeklitepe’de boya izleri taşıyan bir yaban domuzu heykeli, Karahantepe’de 2,3 metrelik bir insan heykeli bulundu.
Göbeklitepe’de D Yapısı’nın kuzey kesiminde, bir sekinin üzerinde özgün yerinde duran kireçtaşı yaban domuzu 1,35 metre uzunluğunda ve 0,70 metre yüksekliğindedir. Yüzeyinde kırmızı, siyah ve beyaz boya kalıntıları saptandı; dili kırmızıya boyanmıştı. Alman Arkeoloji Enstitüsü heykeli Erken ÇÇNB’ye, yaklaşık MÖ 8700–8200’e tarihler. Durduğu sekide H biçimli bir simge, bir hilal, iki yılan ve üç insan yüzü ya da maske kabartması vardır. Karahantepe’de ise bir sekiye oturtulmuş, kaburgaları belirgin, cinsel organını iki eliyle tutan 2,3 metre yüksekliğinde bir erkek heykeli bulundu. İki buluntu da henüz ayrıntılı bilimsel yayın beklemektedir.
KaynaklarLife-size statue of a wild boar found in Special Building D of Göbekli Tepe – DAI press release (2023) · 1st painted, lifelike human sculpture found in Türkiye’s Göbeklitepe, Karahantepe – Daily Sabah (2023)
İlgiliGöbeklitepe · Karahantepe · Karahantepe: Göbeklitepe'nin yalnızlığını bitiren tepe · T biçimli dikilitaşlar insanları mı, ataları mı, yoksa doğaüstü varlıkları mı temsil ediyor? · Taş Tepeler yerleşimleri ortak bir simge dili mi kullanıyordu? · Yontucu
2025Araştırma
2025 kazı mevsiminin buluntuları
Kasım 2025’te Göbeklitepe’de adak olarak yerleştirildiği düşünülen bir insan heykeli ile Sefertepe’de insan yüzü kabartmaları duyuruldu.
Kültür ve Turizm Bakanı, 26 Kasım 2025’te Karahantepe Ziyaretçi Merkezi’nde yaptığı açıklamada o yılın buluntularını tanıttı. Göbeklitepe’de, adak olarak bırakıldığı düşünülen bir insan heykeli bulundu. Sefertepe’de iki insan yüzü kabartması ile siyah serpantin bir boncuk üzerine işlenmiş çift yüzlü bir insan betimi ortaya çıkarıldı; açıklamada bu yüzlerin diğer alanlardakilerden farklı bir üslup taşıdığı belirtildi. Bakanlık, bulguların 12.000 yıl önce bölgede farklı ölçeklerde, yoğun nüfuslu yerleşimler bulunduğunu gösterdiğini söyledi. Bunlar basın açıklamasına dayanan ön bilgilerdir; “adak” gibi yorumlar, buluntuların bağlamı bilimsel olarak yayımlandığında sınanabilecektir.
KaynaklarTürkiye announces new Neolithic-era findings from major archaeology project – Xinhua (2025)
İlgiliGöbeklitepe · Sefertepe · Taş Tepeler: bir proje, pek çok tepe · T biçimli dikilitaşlar insanları mı, ataları mı, yoksa doğaüstü varlıkları mı temsil ediyor? · Taş Tepeler'in öteki yerleşimleri
2026Araştırma
Karahantepe’de leopar üzerinde oturan insan heykeli
Ağustos 2026’da Karahantepe’de, bir leoparın sırtında oturan insanı gösteren 70 santimetrelik bir heykel duyuruldu.
Kültür ve Turizm Bakanı 25 Ağustos 2026’da, 2026 kazı mevsiminde Karahantepe’de bulunan bileşik bir heykeli duyurdu. Yaklaşık 70 santimetre yüksekliğindeki heykel, bir leoparın sırtında oturan bir insanı gösterir; tabanı yassı taşlarla döşeli, yaklaşık 3 metre çapındaki bir yapının duvarı boyunca uzanan sekinin üzerinde bulunmuştur. Açıklamada heykelin yaklaşık 11.000 yıllık olduğu ve benzer buluntularda daha önce görülmeyen bir üslup taşıdığı belirtildi. İnsan ile leoparın birlikte betimlenmesi Karahantepe ve Sayburç’tan bilinir, ancak bu duruş yenidir. Bilgi şimdilik yalnızca bakanlık açıklamasına ve basın haberlerine dayanıyor; tarihleme ve yorum bilimsel yayını bekliyor.
Kaynaklar11,000-year-old sculpture unearthed at Türkiye’s Karahantepe – Daily Sabah / AA (2026)
İlgiliKarahantepe · Karahantepe: Göbeklitepe'nin yalnızlığını bitiren tepe · Karahantepe (yapım alanı) · Taş Tepeler yerleşimleri ortak bir simge dili mi kullanıyordu? · Sayburç kabartmasındaki sahne bize ne anlatıyor?
Not: Zaman ekseni bilerek doğrusal değildir; tarihöncesi ile modern araştırma dönemi ayrı ölçeklerde çizilir ve aradaki yaklaşık sekiz bin yıl kırık bir çizgiyle gösterilir. Tarihöncesi tarihler kalibre edilmiş radyokarbon tarihlerine dayanan yaklaşık değerlerdir. Arka plandaki iklim ve bitki örtüsü sahneleri temsilî çizimlerdir, bilimsel canlandırma değildir.