TT
en

Soru 13 · Tartışmalı

Buğdayın evcilleştirilmesiyle bağlantısı nedir?

Genetik çalışmalar evcil siyezin izini Göbeklitepe'ye uzak olmayan Karacadağ'daki yabani topluluklara kadar sürdü; kazıcılar da inşaatçıları doyurma ihtiyacının tarımı başlatıp başlatmadığını sordu. Ama alanda evcil bitki bulunmadı ve bugün pek çok uzman evcilleştirmeyi yavaş ve Bereketli Hilal'e yayılmış bir süreç olarak görüyor.

Yayın 2 dk okuma

Yarışan görüşler

  • ATaş Tepeler yakınında bir çekirdek bölge

    Kurucu bitkiler, Güneydoğu Anadolu'da Karacadağ çevresindeki küçük bir bölgede, dikilitaşlı yerleşimleri kuran topluluklar arasında bir ya da birkaç kez evcilleştirildi.

  • BUzun süreli ve dağınık

    Bereketli Hilal'in dört bir yanında insanlar, evcil özellikler yerleşmeden önce bin yıl ya da daha uzun süre yabani tahıl ekti; aynı anda birçok yerde. Güneydoğu Anadolu bu bölgelerden yalnızca biriydi.

  • CTetikleyici olarak ritüel

    Coğrafya ne olursa olsun, büyük buluşmaları doyurma ihtiyacı insanlara tahıl kullanımını yoğunlaştırmak için bir neden verdi. Önce anıtlar geldi, tarım ardından.

  • DYer rastlantısı

    Göbeklitepe'yi kuranlar yabani tahıl işleyen avcı toplayıcılardı. Evcilleştirmenin sonradan geniş bölgede tutunmuş olması, alanı bunun nedeni yapmaz.

Bir dağ ve bir tepe

1997'de Manfred Heun'un yönettiği bir ekip, Yakındoğu'nun dört bir yanından toplanmış yabani ve kültür siyez hatlarının DNA'sını karşılaştırdı. Evcil bitkiye en yakın yabani bitkiler tek bir yöreden geliyordu: Güneydoğu Anadolu'daki bazalt volkanı Karacadağ'ın yamaçlarından. Özkan ve arkadaşlarının sonraki bir çalışması, evcil gernik buğdayının kökenini de aynı genel bölgeye yerleştirdi.

Karacadağ, Göbeklitepe'ye yüz kilometreden yakındır. Klaus Schmidt hâlâ avlanıp toplayan insanların yaptığı anıtsal yapıları ortaya çıkarmaya başladığında bu rastlantıyı görmezden gelmek zordu. Heun, kazıcıların alandaki emek ve şölenin ekime geçişi hızlandırmış olabileceğini öne sürdüğü 2012 tarihli makalenin yazarları arasında yer aldı.

Göbeklitepe'nin kendi katkısı

Alanın kendi verisi, hakkında sık anlatılan hikâyeden daha dardır.

  • Tanımlanan tahıllar yabanidir. Evcil tane ya da kavuz bildirilmemiştir.
  • Kömürleşmiş bitki kalıntıları az ve kötü korunmuştur.
  • Buna karşın tahıl kullanımı yoğundu. Öğütme taşlarındaki kullanım izleri ve bol tahıl fitoliti, büyük miktarda tane işlendiğini gösterir.
  • Hayvanlar da yabanidir; başta ceylan ve yaban sığırı.

Yani Göbeklitepe, en azından mevsimlik olarak yabani tahıla büyük ölçüde yaslanan avcı toplayıcıları belgeler. Çiftçiliği belgelemez.

Karacadağ bu tabloda nerede duruyor?

Genetik gözlem ortadan kalkmadı. Bugünün evcil siyezi gerçekten de başka yabani topluluklardan çok Karacadağ'dakilere benziyor. Değişen, yorumdur. Uzun süreç modeline göre bu benzerlik, bugüne ulaşan soylara en çok hangi yabani gen havuzunun katkı yaptığını söyler. İnsanların ilk kez nerede ve ne zaman ekip, bakıp, biçtiğini ya da bunun yalnızca bir kez olduğunu söylemez.

Buluşmaları doyurma varsayımı da coğrafyadan ayrılmıştır. Tek bir beşikten kuşku duyup yine de büyük buluşmaların daha çok tahıl üretebileni ödüllendirdiğini düşünmek mümkündür. Tersine, Güneydoğu Anadolu'ya öncü rol tanıyıp ritüelin bununla pek ilgisi olmadığını düşünmek de mümkündür. Arranz-Otaegui ve arkadaşları işi biraz daha karıştırıyor: derlemelerine göre Bereketli Hilal'in doğu kesiminde ÇÇN A bitki ekonomileri baklagillere, yemişlere ve meyvelere ağırlık veriyordu; bu da Göbeklitepe'nin tahıl ağırlıklı alet takımını daha da dikkat çekici kılıyor.

Bunu ne çözerdi?

Taş Tepeler yerleşimlerinden iyi korunmuş, doğrudan tarihlenmiş ve kavuzları yabani ya da evcil tip olarak sınıflanabilen bitki toplulukları, yerelde ne olup bittiğini gösterirdi. Yabani ot florası tarlaların sürülüp sürülmediğini ele verebilir. Korunmuş olduğu yerlerde arkeolojik tanelerden elde edilecek antik DNA da Karacadağ bağlantısını bugünün bitkileriyle değil, geçmişin kendisiyle sınardı.

Çiftçileri anıtlar mı yarattı, yoksa ikisi aynı topraktan mı büyüdü? Hangi görüşü savunacağınızı yazın.

Kanıt kartları

  • Kanıt

    Siyez Karacadağ'ı gösteriyor

    Yabani ve kültür siyezleri üzerindeki DNA parmak izi çalışması, Karacadağ'daki yabani toplulukların evcil bitkinin en yakın akrabaları olduğunu buldu. Yazarlar siyezin büyük olasılıkla burada evcilleştirildiği sonucuna vardı.

    Heun vd. 1997, Science

  • Kanıt

    Göbeklitepe'de yalnızca yabani tahıl

    Alandan çıkan kömürleşmiş bitki kalıntıları azdır; yabani siyez ve yabani arpa içerir, evcil biçim yoktur. Yine de fitolitler ve binlerce öğütme aleti çok büyük ölçekli tahıl işlendiğini gösterir.

    Neef 2003; Dietrich vd. 2019

  • Varsayım

    Buluşmaları doyurmak

    Kazıcılar, yinelenen büyük buluşmaların yiyecek, belki de bira talebi doğurduğunu, bunun da insanları yabani tahılı yoğun kullanmaya ve sonunda ekmeye ittiğini önerdi. Bu bir senaryodur, gösterilmiş bir nedensellik zinciri değil.

    Dietrich vd. 2012; Schmidt 2010

  • Karşı kanıt

    Evcilleşme yavaş oldu

    Arkeolojik tahıl kalıntıları, tanesini dökmeyen evcil tip başakların yavaş yavaş ortaya çıktığını, yabani tip başakların ise ekili tarlalarda sonrasında da çok uzun süre yaygın kaldığını gösteriyor. Ekim, evcilleşmeden çok önce başlamıştı.

    Tanno ve Willcox 2006; Weiss vd. 2006

  • Karşı kanıt

    Tek köken istatistiksel bir yanılsama olabilir

    Benzetim çalışmaları, birden çok kökeni olan kültür bitkilerinin genom çapındaki verilerde yine de tek bir yerden türemiş gibi görünebildiğini gösteriyor. Dolayısıyla temiz Karacadağ sinyali, dağınık bir süreci dışlamaz.

    Allaby, Fuller ve Brown 2008, PNAS

  • Kanıt

    Bölgeler farklı yollar izledi

    Arkeobotanik verilerin bir derlemesine göre ÇÇN A'da yabani tahıl ekimi Güney ve Orta Levant ile Yukarı Fırat'ta yaygındı; daha doğuda, Güneydoğu Anadolu dahil, bitki kullanımı daha çok baklagillere, meyvelere ve yemişlere dayanıyordu. Evcil tip tahıllar farklı bölgelerde farklı zamanlarda çoğaldı.

    Arranz-Otaegui vd. 2016, PNAS

Görüşler (0)

Kendi yanıtınızı ya da argümanınızı yazın. Üyeler oylar ve puanlar; en yüksek skoru alan görüş en üste çıkar.

**kalın**, *italik*, [bağlantı](https://…), > alıntı

Yükleniyor…

Kaynaklar

  1. [1]M. Heun, R. Schäfer-Pregl, D. Klawan, R. Castagna, M. Accerbi, B. Borghi, F. Salamini. Site of Einkorn Wheat Domestication Identified by DNA Fingerprinting. Science 278(5341): 1312–1314 (1997)
  2. [2]D. Q. Fuller, G. Willcox, R. G. Allaby. Cultivation and domestication had multiple origins: arguments against the core area hypothesis for the origins of agriculture in the Near East. World Archaeology 43(4): 628–652 (2011)
  3. [3]R. G. Allaby, D. Q. Fuller, T. A. Brown. The genetic expectations of a protracted model for the origins of domesticated crops. PNAS 105(37): 13982–13986 (2008)
  4. [4]E. Weiss, M. E. Kislev, A. Hartmann. Autonomous cultivation before domestication. Science 312(5780): 1608–1610 (2006)
  5. [5]K. Tanno, G. Willcox. How fast was wild wheat domesticated?. Science 311(5769): 1886 (2006)
  6. [6]M. A. Zeder. The Origins of Agriculture in the Near East. Current Anthropology 52(S4): S221–S235 (2011)
  7. [7]A. Arranz-Otaegui, S. Colledge, L. Zapata, L. C. Teira-Mayolini, J. J. Ibáñez. Regional diversity on the timing for the initial appearance of cereal cultivation and domestication in southwest Asia. PNAS 113(49): 14001–14006 (2016)
  8. [8]L. Dietrich, J. Meister, O. Dietrich, J. Notroff, et al.. Cereal processing at Early Neolithic Göbekli Tepe, southeastern Turkey. PLOS ONE 14(5): e0215214 (2019)
PaylaşXFacebookWhatsApp

İlgili

Henüz puan yok
Puan verin

Yorumlar (0)

**kalın**, *italik*, [bağlantı](https://…), > alıntı

Yükleniyor…