Bir dağ ve bir tepe
1997'de Manfred Heun'un yönettiği bir ekip, Yakındoğu'nun dört bir yanından toplanmış yabani ve kültür siyez hatlarının DNA'sını karşılaştırdı. Evcil bitkiye en yakın yabani bitkiler tek bir yöreden geliyordu: Güneydoğu Anadolu'daki bazalt volkanı Karacadağ'ın yamaçlarından. Özkan ve arkadaşlarının sonraki bir çalışması, evcil gernik buğdayının kökenini de aynı genel bölgeye yerleştirdi.
Karacadağ, Göbeklitepe'ye yüz kilometreden yakındır. Klaus Schmidt hâlâ avlanıp toplayan insanların yaptığı anıtsal yapıları ortaya çıkarmaya başladığında bu rastlantıyı görmezden gelmek zordu. Heun, kazıcıların alandaki emek ve şölenin ekime geçişi hızlandırmış olabileceğini öne sürdüğü 2012 tarihli makalenin yazarları arasında yer aldı.
Göbeklitepe'nin kendi katkısı
Alanın kendi verisi, hakkında sık anlatılan hikâyeden daha dardır.
- Tanımlanan tahıllar yabanidir. Evcil tane ya da kavuz bildirilmemiştir.
- Kömürleşmiş bitki kalıntıları az ve kötü korunmuştur.
- Buna karşın tahıl kullanımı yoğundu. Öğütme taşlarındaki kullanım izleri ve bol tahıl fitoliti, büyük miktarda tane işlendiğini gösterir.
- Hayvanlar da yabanidir; başta ceylan ve yaban sığırı.
Yani Göbeklitepe, en azından mevsimlik olarak yabani tahıla büyük ölçüde yaslanan avcı toplayıcıları belgeler. Çiftçiliği belgelemez.
Karacadağ bu tabloda nerede duruyor?
Genetik gözlem ortadan kalkmadı. Bugünün evcil siyezi gerçekten de başka yabani topluluklardan çok Karacadağ'dakilere benziyor. Değişen, yorumdur. Uzun süreç modeline göre bu benzerlik, bugüne ulaşan soylara en çok hangi yabani gen havuzunun katkı yaptığını söyler. İnsanların ilk kez nerede ve ne zaman ekip, bakıp, biçtiğini ya da bunun yalnızca bir kez olduğunu söylemez.
Buluşmaları doyurma varsayımı da coğrafyadan ayrılmıştır. Tek bir beşikten kuşku duyup yine de büyük buluşmaların daha çok tahıl üretebileni ödüllendirdiğini düşünmek mümkündür. Tersine, Güneydoğu Anadolu'ya öncü rol tanıyıp ritüelin bununla pek ilgisi olmadığını düşünmek de mümkündür. Arranz-Otaegui ve arkadaşları işi biraz daha karıştırıyor: derlemelerine göre Bereketli Hilal'in doğu kesiminde ÇÇN A bitki ekonomileri baklagillere, yemişlere ve meyvelere ağırlık veriyordu; bu da Göbeklitepe'nin tahıl ağırlıklı alet takımını daha da dikkat çekici kılıyor.
Bunu ne çözerdi?
Taş Tepeler yerleşimlerinden iyi korunmuş, doğrudan tarihlenmiş ve kavuzları yabani ya da evcil tip olarak sınıflanabilen bitki toplulukları, yerelde ne olup bittiğini gösterirdi. Yabani ot florası tarlaların sürülüp sürülmediğini ele verebilir. Korunmuş olduğu yerlerde arkeolojik tanelerden elde edilecek antik DNA da Karacadağ bağlantısını bugünün bitkileriyle değil, geçmişin kendisiyle sınardı.
Çiftçileri anıtlar mı yarattı, yoksa ikisi aynı topraktan mı büyüdü? Hangi görüşü savunacağınızı yazın.