Eski bir fikir, yeni bir kazı alanı
1953'te arkeolog Robert Braidwood bir grup meslektaşına yarı şaka bir soru yöneltti: ilk tahıl yetiştiricilerinin derdi ekmek miydi, bira mı? Soru hiç tam olarak kapanmadı. Göbeklitepe, avcı-toplayıcıların tarımdan önce anıt diktiğini gösterince daha keskin bir biçimde geri döndü: yapıları kuranları doyurma ve isteklendirme çabası insanları tarıma itmiş olabilir mi?
Kanıtın desteklediği
Büyük ölçekli yiyecek hazırlığına ilişkin kanıt sağlam. 7000'den fazla öğütme taşı, el taşı, havan ve havanelinin kullanım izi deneyleri ve fitolitlerle desteklenen incelemesi, tahılın bol miktarda işlendiğini gösteriyor. Hayvan kemikleri yaz ortasından sonbahara dek süren yoğun bir ceylan avına işaret ediyor. Büyük depolama düzenekleri saptanmadığı için yazarlar yiyeceğin kısa sürede tüketilmek üzere hazırlandığını savunuyor ve mevsimlik yoğunlaşmaları iş şöleni olarak okuyor: emek karşılığı verilen, etnografların iyi belgelediği ortak yemekler.
Coğrafya da bu görüşe ağırlık katıyor. Manfred Heun ve çalışma arkadaşlarının genetik araştırması, evcil siyezi kuzeydoğuda pek de uzak olmayan volkanik Karacadağ kütlesindeki yabani topluluklara bağladı.
Savın inceldiği yer: bira
Bira kanıtı ise başka bir konu. 160 litreye varan hacimli altı kireçtaşı kap yerinde bulundu; bazılarındaki kalıntılar, tahılın ezilip mayalanmasının yan ürünü olan kalsiyum oksalat için kısmen olumlu sonuç verdi. Kazı ekibi bu sonuçların ön sonuç olduğunu açıkça belirtti. Oksalat başka yollarla da oluşabilir; ardından doğrulanmış bir bira kalıntısı da gelmedi. Rakefet Mağarası'ndaki daha da eski Natuf birasına ilişkin savlar da benzer biçimde tartışıldı.
Daha geniş tablo
Arkeobotanikçiler artık Yakın Doğu'daki evcilleştirmeyi uzun soluklu bir süreç olarak tanımlıyor. Yabani bitkilerin ekimi Bereketli Hilal'in birçok noktasında ortaya çıkıyor; başağın dağılmaması gibi evcil özellikler yüzyıllar içinde yavaş yavaş yayılıyor. Bu bakışla tarımı ne tek bir yerleşim ne de tek bir güdü başlattı. Göbeklitepe, tahıla talebin alışılmadık ölçüde yüksek olduğu bölgesel ortamlardan birini gösteriyor olabilir.
Bunu ne çözerdi?
Üç şey yardımcı olurdu. Birincisi, taş kaplarda mayalanmaya ilişkin güvenilir ve bağımsız laboratuvarlarca yinelenmiş biyobelirteçler. İkincisi, Taş Tepeler yerleşimlerinden, ekimin büyük inşa dönemlerinde yoğunlaşıp yoğunlaşmadığını gösterecek iyi tarihlenmiş bitki kalıntıları. Üçüncüsü, Karahantepe ve Sayburç'ta benzer çalışmalar. O zamana dek soru şu: şölen Neolitik'in motoru mu, yoksa yalnızca en göze çarpan eğlencesi mi? Kendi tarafınızı savunun; tartışmanın botanik yarısı için Buğday nerede evcilleştirildi? sayfasına bakın.