Kesin olarak bildiklerimiz
Göbeklitepe'nin büyük yapılarını yak. MÖ 9500–8000 arasında yükseltenler avcı-toplayıcılardı. UNESCO'nun tanımı da kazı buluntuları da bunu söylüyor: hayvan kemikleri yabani türlere ait, evcil hayvan izine rastlanmıyor. Çanak çömlekleri, madenleri, tekerlekleri, yük hayvanları yoktu. Ellerinde çakmaktaşı, kireçtaşı, ağaç, ip ve birbirleri vardı.
Bunun ötesindeki her şey çıkarımdır. Yazılı tek bir sözcük kalmadı; kimin yön verdiğini, kimin uyduğunu gösterecek bir mezarlık ya da belirgin bir "önder evi" de bugüne dek kazılmadı.
Klasik tablo: birçok grubun buluşması
Alanın ilk kazı başkanı Klaus Schmidt, Göbeklitepe'yi bir buluşma yeri olarak gördü. Ona göre geniş bir bölgeden gelen gruplar yılın belirli zamanlarında tepede toplanıyordu; tonlarca ağırlıktaki dikilitaşları ocaktan çıkarıp dikmek tek bir grubun sağlayabileceğinden fazla el gerektiriyordu. Araştırma ekibi, işin dikkatli bir planlama ve eşgüdüm istediğini, bunun da bir ölçüde toplumsal tabakalaşmayı düşündürdüğünü yazdı; emeğin karşılığı ise şölenlerdi. Öğütme taşları ve ceylan kemikleri üzerine sonraki çalışmalar, etkinliğin mevsimlik olarak yoğunlaştığı ve büyük iş şölenleriyle bağdaştığı biçiminde yorumlandı.
Kabartmalar da bir ipucu veriyor. Betimler her yapıda aynı değil; belirli hayvanlar belirli yapılarda öne çıkıyor. Kazı ekibi, farklı yapılardan farklı toplulukların sorumlu olabileceğini öne sürdü.
Düzeltme: hacılar değil, komşular
2015'ten sonra yenilenen arazi çalışmaları çerçeveyi değiştirdi. Lee Clare ve çalışma arkadaşları konut niteliğinde yapılar, yağmur suyu için ana kayaya oyulmuş sarnıçlar ve gündelik yaşama ait aletler bildiriyor. İnsanlar höyükte yaşıyorduysa, inşaatçıların uzaklardan gelmesi gerekmez. Ted Banning bunu daha 2011'de savunmuştu: ona göre emek hesapları şişirilmişti ve bir köy topluluğu her şeyi kuşaklar içinde kendisi kurabilirdi.
Tek yapıyı aşan planlama
Gil Haklay ve Avi Gopher, B, C ve D yapılarının merkez noktalarının ideal bir eşkenar üçgenin köşelerinden yalnızca 25–28 cm kadar saptığını buldu ve üç yapının tek bir proje olarak tasarlandığını öne sürdü. Kazı ekibi ise yapıların defalarca yeniden inşa edildiğini, tam anlamıyla eşzamanlı olduklarının gösterilemediğini hatırlatıyor. Dolayısıyla bu geometri, örgütlenmeye dair bir olgu değil, bir hipotez.
Bunu ne çözerdi?
Tartışmayı üç tür kanıt ilerletebilir: bireylerin nerede büyüdüğünü gösteren izotop ya da genetik izler taşıyan insan kalıntıları; yapıların birlikte mi yoksa art arda mı yükseldiğini ortaya koyan sıkı tarihlenmiş yapı evreleri; ve haneler arasında belirgin farkların varlığı ya da yokluğu. O zamana dek soru açık. Bir buluşma mı, bir köy mü, yoksa klanların birliği mi? Bir görüş seçin, yukarıdaki kanıt kartlarını tartın ve tartışmayı Klanlar nasıl ikna edildi? ile Uzmanlar var mıydı? sayfalarında sürdürün.