TT
en

Soru 01 · Açık soru

Göbeklitepe'yi kimler yaptı, nasıl örgütlendiler?

Yapıları, evcil bitkisi ve hayvanı olmayan avcı-toplayıcılar inşa etti. Bunların mevsimlik olarak toplanan kalabalık gruplar mı, yoksa tepede yaşayan küçük bir topluluk mu olduğu hâlâ tartışılıyor.

Yayın 2 dk okuma

Yarışan görüşler

  • ARitüel önderliğinde mevsimlik toplanma

    Bölgenin dört bir yanından gelen gezici gruplar belirli zamanlarda tepede buluşuyor, ritüel uzmanlarının yönlendirmesiyle inşa ediyor, iş şölenleriyle birbirine bağlanıyordu (Schmidt; Dietrich, Notroff).

  • BYerleşik bir köy topluluğu

    Yapıları kuranlar burada yaşıyordu. Haneler ya da akraba grupları kendi yapılarını kuşaklar boyunca inşa edip onardı; dışarıdan büyük bir iş gücü getirmeye gerek yoktu (Banning; kısmen Clare, Kinzel).

  • CBirden çok grup, ortak bir gelenek

    Belki de her biri kendi simge hayvanına sahip klanlar birer yapıyı üstleniyor, öte yandan Taş Tepeler'in diğer yerleşimleriyle aynı simge dilini paylaşıyordu. Örgütlenme merkezî buyrukla değil, iş birliğiyle işliyordu.

Kesin olarak bildiklerimiz

Göbeklitepe'nin büyük yapılarını yak. MÖ 9500–8000 arasında yükseltenler avcı-toplayıcılardı. UNESCO'nun tanımı da kazı buluntuları da bunu söylüyor: hayvan kemikleri yabani türlere ait, evcil hayvan izine rastlanmıyor. Çanak çömlekleri, madenleri, tekerlekleri, yük hayvanları yoktu. Ellerinde çakmaktaşı, kireçtaşı, ağaç, ip ve birbirleri vardı.

Bunun ötesindeki her şey çıkarımdır. Yazılı tek bir sözcük kalmadı; kimin yön verdiğini, kimin uyduğunu gösterecek bir mezarlık ya da belirgin bir "önder evi" de bugüne dek kazılmadı.

Klasik tablo: birçok grubun buluşması

Alanın ilk kazı başkanı Klaus Schmidt, Göbeklitepe'yi bir buluşma yeri olarak gördü. Ona göre geniş bir bölgeden gelen gruplar yılın belirli zamanlarında tepede toplanıyordu; tonlarca ağırlıktaki dikilitaşları ocaktan çıkarıp dikmek tek bir grubun sağlayabileceğinden fazla el gerektiriyordu. Araştırma ekibi, işin dikkatli bir planlama ve eşgüdüm istediğini, bunun da bir ölçüde toplumsal tabakalaşmayı düşündürdüğünü yazdı; emeğin karşılığı ise şölenlerdi. Öğütme taşları ve ceylan kemikleri üzerine sonraki çalışmalar, etkinliğin mevsimlik olarak yoğunlaştığı ve büyük iş şölenleriyle bağdaştığı biçiminde yorumlandı.

Kabartmalar da bir ipucu veriyor. Betimler her yapıda aynı değil; belirli hayvanlar belirli yapılarda öne çıkıyor. Kazı ekibi, farklı yapılardan farklı toplulukların sorumlu olabileceğini öne sürdü.

Düzeltme: hacılar değil, komşular

2015'ten sonra yenilenen arazi çalışmaları çerçeveyi değiştirdi. Lee Clare ve çalışma arkadaşları konut niteliğinde yapılar, yağmur suyu için ana kayaya oyulmuş sarnıçlar ve gündelik yaşama ait aletler bildiriyor. İnsanlar höyükte yaşıyorduysa, inşaatçıların uzaklardan gelmesi gerekmez. Ted Banning bunu daha 2011'de savunmuştu: ona göre emek hesapları şişirilmişti ve bir köy topluluğu her şeyi kuşaklar içinde kendisi kurabilirdi.

Tek yapıyı aşan planlama

Gil Haklay ve Avi Gopher, B, C ve D yapılarının merkez noktalarının ideal bir eşkenar üçgenin köşelerinden yalnızca 25–28 cm kadar saptığını buldu ve üç yapının tek bir proje olarak tasarlandığını öne sürdü. Kazı ekibi ise yapıların defalarca yeniden inşa edildiğini, tam anlamıyla eşzamanlı olduklarının gösterilemediğini hatırlatıyor. Dolayısıyla bu geometri, örgütlenmeye dair bir olgu değil, bir hipotez.

Bunu ne çözerdi?

Tartışmayı üç tür kanıt ilerletebilir: bireylerin nerede büyüdüğünü gösteren izotop ya da genetik izler taşıyan insan kalıntıları; yapıların birlikte mi yoksa art arda mı yükseldiğini ortaya koyan sıkı tarihlenmiş yapı evreleri; ve haneler arasında belirgin farkların varlığı ya da yokluğu. O zamana dek soru açık. Bir buluşma mı, bir köy mü, yoksa klanların birliği mi? Bir görüş seçin, yukarıdaki kanıt kartlarını tartın ve tartışmayı Klanlar nasıl ikna edildi? ile Uzmanlar var mıydı? sayfalarında sürdürün.

Kanıt kartları

  • Kanıt

    Sofrada yalnızca yabani hayvanlar var

    Kazılarda ele geçen hayvan kemikleri, başta ceylan ve yaban sığırı olmak üzere yabani türlere ait. Evcil hayvan saptanmadı; yani yapıları kuranlar çoban değil, avcıydı.

    Peters & Schmidt 2004, Anthropozoologica 39

  • Kanıt

    Her yapının öne çıkan hayvanı başka

    Kabartmalardaki hayvanlar yapıdan yapıya değişiyor; her birinde bir ya da birkaç tür baskın. Kazı ekibi bunu, farklı yapılardan farklı grupların sorumlu olabileceğinin işareti sayıyor.

    Notroff vd. 2017; Peters & Schmidt 2004

  • Varsayım

    Uzaklardan toplanan büyük iş gücü

    Klaus Schmidt ve ekibine göre dikilitaşları çıkarıp dikmek tek bir avcı-toplayıcı grubun gücünü aşıyordu; geniş bir bölgeden insanlar mevsimlik olarak toplanıyor, emeğin karşılığı şölenlerle veriliyordu.

    Schmidt 2010; Dietrich vd. 2012, Antiquity 86

  • Kanıt

    Tepede yaşayanlar vardı

    Yeni kazılar konut niteliğinde yapılar, kayaya oyulmuş sarnıçlar ve binlerce öğütme taşı ortaya koydu. Bu tablo, yalnızca ziyaret edilen ıssız bir kutsal alandan çok, yerleşik bir topluluğa işaret ediyor.

    Clare 2020; Dietrich vd. 2019, PLOS ONE

  • Karşı kanıt

    Küçük ekipler yetmiş olabilir

    Ted Banning, emek ihtiyacının abartıldığını, orta büyüklükte bir topluluğun yapıları zaman içinde kendi başına kurabileceğini, dışarıdan gelenleri yöneten bir seçkinler grubuna gerek olmadığını savundu.

    Banning 2011, Current Anthropology 52

  • Varsayım

    Tek bir geometrik plan mı?

    Bir biçim çözümlemesine göre B, C ve D yapılarının merkez noktaları bir eşkenar üçgenin köşelerine çok yakın düşüyor. Üç yapı birlikte tasarlandıysa bu, tek yapıyı aşan bir planlama demek; ancak yapıların eşzamanlı olduğu kanıtlanmış değil.

    Haklay & Gopher 2020, Cambridge Archaeological Journal 30

Görüşler (0)

Kendi yanıtınızı ya da argümanınızı yazın. Üyeler oylar ve puanlar; en yüksek skoru alan görüş en üste çıkar.

**kalın**, *italik*, [bağlantı](https://…), > alıntı

Yükleniyor…

Kaynaklar

  1. [1]Göbekli Tepe – UNESCO World Heritage Centre. UNESCO (2018)
  2. [2]J. Peters, K. Schmidt. Animals in the symbolic world of Pre-Pottery Neolithic Göbekli Tepe, south-eastern Turkey: a preliminary assessment. Anthropozoologica 39(1), 179–218 (2004)
  3. [3]O. Dietrich, M. Heun, J. Notroff, K. Schmidt, M. Zarnkow. The role of cult and feasting in the emergence of Neolithic communities. New evidence from Göbekli Tepe, south-eastern Turkey. Antiquity 86(333), 674–695 (2012)
  4. [4]E. B. Banning. So Fair a House: Göbekli Tepe and the Identification of Temples in the Pre-Pottery Neolithic of the Near East. Current Anthropology 52(5), 619–660 (2011)
  5. [5]L. Clare. Göbekli Tepe, Turkey. A brief summary of research at a new World Heritage Site (2015–2019). e-Forschungsberichte des DAI 2020, Faszikel 2, 81–88 (2020)
  6. [6]L. Dietrich vd.. Cereal processing at Early Neolithic Göbekli Tepe, southeastern Turkey. PLOS ONE 14(5), e0215214 (2019)
  7. [7]G. Haklay, A. Gopher. Geometry and Architectural Planning at Göbekli Tepe, Turkey. Cambridge Archaeological Journal 30(2), 343–357 (2020)
  8. [8]Frequently asked questions – The Tepe Telegrams (Göbekli Tepe araştırma ekibi). Alman Arkeoloji Enstitüsü (DAI)
PaylaşXFacebookWhatsApp

İlgili

Henüz puan yok
Puan verin

Yorumlar (0)

**kalın**, *italik*, [bağlantı](https://…), > alıntı

Yükleniyor…