Şanlıurfa'nın yaklaşık 15 km kuzeydoğusunda, Germuş Dağları'nın deniz seviyesinden 770 m kadar yükselen bir sırtında, tepesindeki dilek ağacıyla bilinen yuvarlak bir yükselti vardır. Bu yükselti doğal değildir. Çanak çömleği, madeni, evcil hayvanı olmayan insanların bin yılı aşkın bir süre boyunca yapıp yıktığı, onarıp yeniden kurduğu taş mimarinin birikmesiyle oluşmuş, dokuz hektar kadar yer kaplayan bir höyüktür. Adı Göbeklitepe'dir; UNESCO 2018'de onu Dünya Mirası Listesi'ne alırken "insan eliyle yapılmış anıtsal mimarinin ilk örneklerinden biri" diye tanımladı.1
Bu tanımdaki ihtiyat boşuna değil. Göbeklitepe hakkında dilden dile dolaşan pek çok cümle – tapınaktı, kimse orada yaşamadı, bilerek gömüldü – araştırmanın ilk dönemine aittir ve bir bölümü bizzat kazı ekibi tarafından gözden geçirilmiştir. Bu yazı, topraktan gerçekten ne çıktığını ve yorumun nerede başladığını ayırmaya çalışıyor.
Ovaya bakan bir moloz tepesi
Höyüğün üstünden güneye bakınca Harran Ovası Suriye'ye doğru uzanır; hava açıksa kuzeyde Güneydoğu Toroslar seçilir. Anakaya, kendiliğinden levha levha ayrılan açık renkli bir kireçtaşıdır. Çevredeki düzlüklerde Neolitik taş ocaklarının izleri, hatta kayada çevresi oyulmuş ama yerinden hiç kaldırılmamış dikilitaşlar görülür.
Höyük ilk kez 1960'larda İstanbul ve Chicago üniversitelerinin ortak yüzey araştırmasında kayda geçti. Araştırmacılar yüzeydeki yoğun çakmaktaşı buluntusunu not ettiler, ama altında ne yattığını fark etmediler.2 1994'te, Nevali Çori kazısında çalışmış ve kırık bir T biçimli dikilitaşın neye benzediğini bilen Alman arkeolog Klaus Schmidt tepeyi yeniden ziyaret etti. Kazılar 1995'te Alman Arkeoloji Enstitüsü (DAI) ile Şanlıurfa Müzesi'nin iş birliğiyle başladı ve yön değiştirerek de olsa bugüne dek sürdü. Bu fark edişin öyküsünü Göbeklitepe'nin yeniden keşfi yazısında bulabilirsiniz.
Kazıda ne bulundu?
Alanın en tanınan kesimi, güneydoğu yamaçtaki bir çukurlukta yan yana duran ve A'dan D'ye harflerle adlandırılan dört büyük yuvarlak-oval yapıdır. Her birinin ocaktan çıkarılmış taşlarla örülmüş kalın bir çevre duvarı, duvarın iç yüzü boyunca da bir sekisi vardır. Duvara ve sekiye aralıklarla, T harfi biçiminde yontulmuş yekpare kireçtaşı dikilitaşlar yerleştirilmiştir; ortada ise daha yüksek iki dikilitaş serbest durur.
D Yapısı hem en büyük hem en iyi korunmuş olanıdır. Çapı 20 m dolayındadır. Ortadaki iki dikilitaş yaklaşık 5,5 m yüksekliğe ulaşır ve her birinin sekiz ila on ton geldiği hesaplanır; anakayadan oyulmuş kaidelerdeki sığ yuvalara oturtulmuşlardır. Çevre halkasında on bir küçük dikilitaş daha bulunur.
Göbeklitepe'yi Göbeklitepe yapan, dikilitaşlardır. Birçoğunun üzerinde alçak kabartma hayvanlar görülür: B Yapısı'nda tilkiler, A'da yılanlar, C'de yaban domuzları, D'de daha kalabalık bir hayvan topluluğu. D Yapısı'nın ortasındaki çiftte dirsekten bükülmüş kollar, kemerin üzerinde buluşan uzun parmaklı eller ve tilki postundan bir peştamal vardır. Araştırmacıların çoğu bu yüzden T biçimini son derece stilize edilmiş bir insan bedeni olarak okur. O bedenin neyi temsil ettiği ise ayrı bir sorudur; T biçimli dikilitaşlar ve olası anlamları yazısı bunu ele alıyor.
Büyük yapıların çevresinde ve üst kotlarında onlarca küçük yapı yer alır. Schmidt'in ilk şemasında, bazılarında bir çift küçük dikilitaş bulunan bu dörtgen odalar daha geç bir tabakayı oluşturuyordu. Erken kazıldılar, geç incelendiler; bugünkü tartışmanın anahtarı da onlarda saklı.
Ne kadar eski?
Göbeklitepe'yi tarihlemek, ününün düşündürdüğünden zordur. Yapıların içini dolduran moloz farklı yaşlardaki malzemenin karışımıdır; dolgunun derininden alınmış bir kömür parçası, yanı başındaki duvarın yaşını vermeyebilir. En doğrudan veri, çevre duvarlarının kil sıvasına karışmış organik maddeden gelir. D Yapısı'nın duvar sıvasından alınan bir örnek kalibre edildiğinde MÖ 9745–9314 aralığını vermiş, böylece yapının inşası Çanak Çömleksiz Neolitik A (PPNA) evresine yerleşmiştir.3
Radyokarbon dizisi ile ok uçlarının tipolojisi birlikte değerlendirildiğinde yerleşimin yak. MÖ 9500 ile yak. MÖ 8000 arasında, yani PPNA'nın geç evresinden Çanak Çömleksiz Neolitik B'nin ortalarına kadar kullanıldığı anlaşılıyor. Güncel proje ekibi biraz daha geniş bir aralık veriyor: yak. MÖ 9600–7750. Hangisini esas alırsak alalım, tepe on beş yüzyıl kadar kullanılmış ve evcil tahıl ile evcil sürülere dayanan çiftçi köylerinin bölgede olağanlaştığı sıralarda terk edilmiştir.
Demek ki yapıları kuranlar, geçim biçimi bakımından avcı-toplayıcıydı: hayvan kemiklerinin ezici çoğunluğu ceylan, yaban sığırı, yaban domuzu ve yaban eşeğine aittir; tahıllar da morfolojik olarak yabanidir. Bu, onların oradan oraya savrulan küçük gruplar olduğu anlamına gelmez. Ayrıntısı Kim yaptı? sayfasında.
İlk okuma: dağ başında bir kutsal alan
Schmidt'in 2006 tarihli kitabında ve pek çok makalesinde ortaya koyduğu yorum cesur ve tutarlıydı. Büyük yapılar ev değil, kutsal mekândı. Tepede kimse oturmuyordu; ona göre ne su vardı ne de gündelik hayatın çöpü. Geniş bir bölgeden gelen gezgin topluluklar belirli aralıklarla burada toplanıyor, taş çıkarıyor, yontuyor, şölen veriyor; işlevini tamamlayan yapıyı da molozla bilerek gömüyorlardı. Böylesi kalabalıkları doyurma çabasının insanları yabani tahılı ekip biçmeye ittiğini öne sürdü ve savını bir cümlede özetledi: önce tapınak, sonra kent.
Düşünce güçlüydü, çünkü ders kitaplarındaki sırayı tersine çeviriyordu: önce tarım, sonra artı ürün, sonra köy, en sonunda din ve anıt. Üstelik o gün eldeki verilere dayanıyordu. Tabloyu sonradan karmaşıklaştıracak dolgular ya henüz kazılmamış ya da incelenmemişti.
2017 sonrası: tablo değişiyor
Schmidt 2014'te hayatını kaybetti. Proje önce Şanlıurfa Müzesi'nin, 2019'dan itibaren de İstanbul Üniversitesi'nden Necmi Karul'un başkanlığında sürdü; DAI adına araştırmaları Lee Clare yönetiyor. Tabloyu iki gelişme değiştirdi.
İlki, 2017'de tamamlanan kalıcı koruma çatılarıdır. Çatı ayakları için höyük dolgusunu anakayaya kadar kesen dar ve derin sondajlar açmak gerekti. Ekip bu sondajların en alt düzeylerinde ocaklara, çöplüklere, çalışma zeminlerine rastladı: bir yerde yaşayan insanların sıradan artıklarına.
İkincisi, yıllardır depoda bekleyen malzemenin incelenmesidir. Laura Dietrich ve çalışma arkadaşları alandan çıkan 7.268 öğütme aletini ele aldılar; kullanım izi ve fitolit analizleriyle bunların çoğunun tahıl işlemede kullanıldığını, üstelik dönemi için alışılmadık bir ölçekte kullanıldığını gösterdiler.4 Düzlükte kayaya oyulmuş, toplam hacmi 153 metreküp dolayında olan sarnıçlar ve yağmur suyunu yönlendiren kanallar da "tepede su yok" itirazını zayıflattı.
Ekip bugün büyük dikilitaşı olmayan çok sayıdaki yapıyı konut olarak yorumluyor ve Göbeklitepe'de baştan sona insanların yaşadığını söylüyor. UNESCO'nun metni de bu değişimi yansıtır: "anıtsal ortak yapılar"dan ve konut olduğu anlaşılan anıtsal olmayan yapı kalıntılarından söz eder.
Bu, alanı sıradanlaştırmaz. Dietrich ve arkadaşları, öğütme taşlarının sayısının yalnızca gündelik ev ihtiyacıyla açıklanamayacak kadar yüksek göründüğünü, sarnıç hacminin de tepede sürekli kalabilecek nüfusu sınırladığını kendileri vurgular; büyük toplanmaların ve şölenlerin hikâyenin parçası olduğunu düşünmeyi sürdürürler. Tartışma artık "ya o ya bu" üzerine değil, oranlar üzerinedir. İki tarafın gerekçeleri Tapınak mı, yerleşim mi? sayfasında.
Bilerek mi gömüldü?
Yapıların kasten doldurulduğu, yirmi yıl boyunca Göbeklitepe hakkında en iyi bilinen "gerçeklerden" biriydi. Moritz Kinzel ile Lee Clare'in mimari incelemesi bunu tartışmaya açtı. Yamaca en yakın duvarlar en çok hasar görmüş olanlardır; birkaç dikilitaş aynı yöne yatmıştır; duvarlar birden fazla kez onarılmış, yeniden örülmüştür. İkiliye göre büyük yapılar uzun süre açıkta ve kullanımda kaldı, üst teraslardaki yerleşimden kayan molozun altında defalarca kaldı, toparlandı ve sonunda bu akıntıya yenik düştü. Bu görüşe göre dolgudaki hayvan kemikleri kapanış şölenlerinin değil, yerinden olmuş yerleşim çöpünün kalıntısıdır.
Bilinmeyenler
Höyüğün yalnızca küçük bir bölümü kazıldı; jeofizik ölçümler toprağın altında başka büyük yuvarlak yapılar olduğunu gösteriyor. Olağan bir mezarlık bulunmadı; ancak üzerine bilerek oluklar açılmış insan kafatası parçaları, ölülerin ya da bedenlerinden parçaların şu ya da bu biçimde alanda bulunduğuna işaret ediyor.5 Büyük yapıların üstünün örtülü olup olmadığı çözülmüş değil. İçeri kimlerin girebildiği de öyle.
Göbeklitepe artık yalnız da değil. 2019'dan bu yana Karahantepe, Sayburç, Sefertepe ve Harran Ovası'nı çevreleyen başka tepelerde yapılan kazılar, onun sık dokulu bir bölgesel ağın düğümlerinden biri olduğunu ortaya koydu; bu alanlar bugün Taş Tepeler adı altında birlikte inceleniyor. "Göbeklitepe nedir?" sorusunun dürüst yanıtı bu yüzden alçakgönüllüdür: ortak yapılara, yaban hayvanlarından ve yüzü olmayan taş insanlardan oluşan bir imge dünyasına olağanüstü emek harcamış avcı-toplayıcıların uzun ömürlü yerleşimi. Bunu neden yaptıklarını ise hâlâ anlamaya çalışıyoruz.
Görmeye gitmeyi düşünüyorsanız pratik bilgiler ziyaret sayfasında; taşınabilir buluntuların birçoğu ise Şanlıurfa Arkeoloji Müzesi'nde sergileniyor.
Footnotes
-
UNESCO Dünya Mirası Merkezi, 1572 numaralı kayıt, (ii) ölçütü. Alan 2018'de (i), (ii) ve (iv) ölçütleriyle listeye alındı. Çeviri bize aittir. ↩
-
Araştırma tarihçesi, Taş Tepeler projesinin resmî Göbeklitepe sayfasında (metin: Lee Clare ve Jonas Breuers) özetlenir; yükselti, dokuz hektarlık alan ve yukarıda anılan yak. MÖ 9600–7750 aralığı da aynı kaynaktandır. ↩
-
KIA-44149 numaralı örnek; Oliver Dietrich, DAI'nin Tepe Telegrams dizisindeki "How old is it? Dating Göbekli Tepe" (2016) yazısında tartışır. Tarih sıvadaki organik maddenin yaşını verir; dolayısıyla duvarın yapım zamanı için kesin değil, yakın bir göstergedir. ↩
-
L. Dietrich vd. 2019, PLOS ONE 14(5). İncelenen 7.268 öğütme aleti ile 153 metreküplük sarnıç hacmi bu makaleden alınmıştır. ↩
-
J. Gresky, J. Haelm ve L. Clare, "Modified human crania from Göbekli Tepe provide evidence for a new form of Neolithic skull cult", Science Advances 3 (2017). Yazarlar üzerinde oyuklar açılmış üç kısmi kafatası tanımlar. ↩