Gözlem
Göbeklitepe'nin ilk kazı fotoğraflarını gören herkes o görüntüyü bilir: yumruk büyüklüğünde kireçtaşı molozunun içinden yükselen, beş metreyi aşan dikilitaşlar. Yapıların bu kadar iyi korunmasını o dolguya borçluyuz. Ama dolgu aynı zamanda bir bilmece. İçinde çok büyük miktarda çakmaktaşı yonga, kırık alet, hayvan kemiği ve heykel parçası var; üstelik yer yer, içinde bulunduğu yapıların duvarlarını aşıyor.
Klasik yanıt: kendi anıtlarını gömdüler
Klaus Schmidt yapıların bilerek doldurulduğu sonucuna vardı. Onun anlatısında her yapının bir yaşamı vardı: kuruluyor, kullanılıyor, sonunda topluluk tarafından "gömülüyor", ardından yenisi yapılıyordu. Düşünce bölgeden destek buluyordu. Çayönü'nde ve Nevali Çori'de özel yapılar belirgin bir özenle kapatılmıştı; Mehmet ve Aslı Özdoğan bu uygulamayı "yapı kültü" olarak adlandırmıştı. Bilinçli gömme, şölen artıklarıyla dolu bir çöpün neden bir ritüel yapısının içinde bulunduğunu da açıklıyor gibiydi.
Düzeltme: tepe aşağı indi
2015'ten itibaren yeni araştırma ekibi eski kesitleri yeniden inceledi ve derin sondajlar açtı. Lee Clare, Moritz Kinzel ve Jonas Breuers'in ortaya koyduğu sonuca göre dolgunun büyük bölümü insan eliyle gelmedi. Büyük yapılar yamacın alt kesiminde, sonraki dönemlerin yoğun yapılaşmasının altında kalıyor. Yamaç kaydığında yukarıdaki toprak, duvar molozu ve çöplük malzemesi yapıların içine aktı. Ekip birden çok kayma olayı görüyor; aralarında temizleme, onarım ve bir teras duvarının yapımı gibi evreler var. Bu okumaya göre dolgudaki buluntular adak değil, yukarıdaki yerleşimin olağan döküntüsü.
Neden önemli?
Yanıt, geri kalan her şeyin nasıl okunacağını değiştiriyor. Dolgu bilinçli bir bırakımsa şölenleri ve kapanış törenlerini kaydediyor olabilir. Yamaçtan akan malzemeyse bize yukarıdaki yerleşimi anlatır ve yapıları doğrudan tarihlemek için kullanılamaz. Konu yerleşimin sonuna da dokunuyor: defalarca moloz altında kalan yapılar bir noktada kendi hâline bırakılmış olabilir.
Bunu ne çözerdi?
Mikromorfoloji, yani tortul yapısının mikroskop altında incelenmesi, dökülmüş bir dolguyu akarak ya da yıkanarak gelmiş malzemeden ayırabilir. Taşların yönelimi, kırık buluntuların tabakalar arasında birleştirilmesi ve dolgu boyunca alınmış sık radyokarbon dizileri de aynı işi görür. Gereken, bu tür sonuçların yapı yapı yayımlanması. O zamana dek siz hangi okumayı daha inandırıcı buluyorsunuz; yanıtın Göbeklitepe'de ve Karahantepe'de aynı olmasını bekler misiniz? Tartışmayı Yerleşim neden terk edildi? sorusuyla sürdürün.