TT
en

Soru 03 · Tartışmalı

Yapılar neden dolduruldu?

Yirmi yıl boyunca büyük yapıların onları kuranlarca bilerek gömüldüğü düşünüldü. Bugünkü kazı ekibi dolgunun büyük bölümünü yamaç kaymalarına ve erozyona bağlıyor; tartışma ise bitmiş değil.

Yayın 2 dk okuma

Yarışan görüşler

  • ABilinçli, törensel gömme

    Yapıları kuranlar her birini moloz ve artıkla doldurarak kullanımdan çıkardı; bu, cenaze törenine benzer simgesel bir eylemdi (Schmidt).

  • BYamaç kaymalarıyla doğal dolma

    Belki şiddetli yağışların ya da depremlerin tetiklediği erozyon ve yamaç kaymaları, çevredeki yerleşimin molozunu yapıların içine taşıdı. İnsanlar yapıları onardı, sonunda da vazgeçti (Clare, Kinzel, Breuers).

  • Cİkisi de, farklı zaman ve yerlerde

    Kimi dolgular bilinçli bir kapatma, kimileri doğal olabilir. Karahantepe'nin kanıtları kasıtlı gömmenin bölgede gerçek bir uygulama olduğunu düşündürüyor; bu yüzden her yapı tabaka tabaka tartışılmalı.

Gözlem

Göbeklitepe'nin ilk kazı fotoğraflarını gören herkes o görüntüyü bilir: yumruk büyüklüğünde kireçtaşı molozunun içinden yükselen, beş metreyi aşan dikilitaşlar. Yapıların bu kadar iyi korunmasını o dolguya borçluyuz. Ama dolgu aynı zamanda bir bilmece. İçinde çok büyük miktarda çakmaktaşı yonga, kırık alet, hayvan kemiği ve heykel parçası var; üstelik yer yer, içinde bulunduğu yapıların duvarlarını aşıyor.

Klasik yanıt: kendi anıtlarını gömdüler

Klaus Schmidt yapıların bilerek doldurulduğu sonucuna vardı. Onun anlatısında her yapının bir yaşamı vardı: kuruluyor, kullanılıyor, sonunda topluluk tarafından "gömülüyor", ardından yenisi yapılıyordu. Düşünce bölgeden destek buluyordu. Çayönü'nde ve Nevali Çori'de özel yapılar belirgin bir özenle kapatılmıştı; Mehmet ve Aslı Özdoğan bu uygulamayı "yapı kültü" olarak adlandırmıştı. Bilinçli gömme, şölen artıklarıyla dolu bir çöpün neden bir ritüel yapısının içinde bulunduğunu da açıklıyor gibiydi.

Düzeltme: tepe aşağı indi

2015'ten itibaren yeni araştırma ekibi eski kesitleri yeniden inceledi ve derin sondajlar açtı. Lee Clare, Moritz Kinzel ve Jonas Breuers'in ortaya koyduğu sonuca göre dolgunun büyük bölümü insan eliyle gelmedi. Büyük yapılar yamacın alt kesiminde, sonraki dönemlerin yoğun yapılaşmasının altında kalıyor. Yamaç kaydığında yukarıdaki toprak, duvar molozu ve çöplük malzemesi yapıların içine aktı. Ekip birden çok kayma olayı görüyor; aralarında temizleme, onarım ve bir teras duvarının yapımı gibi evreler var. Bu okumaya göre dolgudaki buluntular adak değil, yukarıdaki yerleşimin olağan döküntüsü.

Neden önemli?

Yanıt, geri kalan her şeyin nasıl okunacağını değiştiriyor. Dolgu bilinçli bir bırakımsa şölenleri ve kapanış törenlerini kaydediyor olabilir. Yamaçtan akan malzemeyse bize yukarıdaki yerleşimi anlatır ve yapıları doğrudan tarihlemek için kullanılamaz. Konu yerleşimin sonuna da dokunuyor: defalarca moloz altında kalan yapılar bir noktada kendi hâline bırakılmış olabilir.

Bunu ne çözerdi?

Mikromorfoloji, yani tortul yapısının mikroskop altında incelenmesi, dökülmüş bir dolguyu akarak ya da yıkanarak gelmiş malzemeden ayırabilir. Taşların yönelimi, kırık buluntuların tabakalar arasında birleştirilmesi ve dolgu boyunca alınmış sık radyokarbon dizileri de aynı işi görür. Gereken, bu tür sonuçların yapı yapı yayımlanması. O zamana dek siz hangi okumayı daha inandırıcı buluyorsunuz; yanıtın Göbeklitepe'de ve Karahantepe'de aynı olmasını bekler misiniz? Tartışmayı Yerleşim neden terk edildi? sorusuyla sürdürün.

Kanıt kartları

  • Kanıt

    Molozla dolu yapılar

    Yapılar kazıldığında çakmaktaşı artıkları, hayvan kemikleri, aletler ve heykel parçalarıyla karışık kireçtaşı molozuyla doluydu. Dikilitaşlar bu dolgunun içinde kaldıkları için tam boylarıyla korundu.

    Schmidt 2010, Documenta Praehistorica 37

  • Varsayım

    Yapıların törenle gömülmesi

    Klaus Schmidt dolguyu kasıtlı saydı: yapılar kullanım ömürlerinin sonunda, tıpkı bir ölü gibi, onları yapanlarca 'gömülmüştü'.

    Schmidt 2010

  • Karşı kanıt

    Yukarıdaki yerleşimden gelen yamaç kaymaları

    Bugünkü ekibe göre höyüğün yüksek kesimlerindeki toprak ve yapı molozu, daha alçakta kalan yapıların içine defalarca kaydı. Birden çok kayma olayı ve ardından gelen onarımlar saptanıyor.

    Clare 2020; Kinzel & Clare 2020; Breuers & Kinzel 2022

  • Kanıt

    Onarımlar ve koruyucu duvarlar

    Yapılar birçok kez yeniden inşa edilmiş, C Yapısı'nın yamaç yukarısına bir teras duvarı örülmüş. Bu, sakinlerin yapıları kullanımda tutmaya ve yeni kaymalardan korumaya çalıştığı biçiminde yorumlanıyor.

    Kinzel & Clare 2020

  • Kanıt

    Karahantepe'de kasıtlı dolgu bildiriliyor

    Kardeş yerleşim Karahantepe'de kazı başkanı Necmi Karul, bilerek doldurulan ve gömülmeden önce dikilitaşları kasıtlı olarak kırılan ya da sökülen yapıları tanımlıyor.

    Karul 2021, Türk Arkeoloji ve Etnografya Dergisi 82

  • Kanıt

    Yapıları 'gömme' geleneği daha geniş

    Çayönü ve Nevali Çori'deki özel yapılar da ömürlerinin sonunda özenle kapatılmıştı. Yani Göbeklitepe'de ne olmuş olursa olsun, yapıların bilerek gömülmesi bölgede bilinen bir uygulama.

    Özdoğan & Özdoğan 1998

Görüşler (0)

Kendi yanıtınızı ya da argümanınızı yazın. Üyeler oylar ve puanlar; en yüksek skoru alan görüş en üste çıkar.

**kalın**, *italik*, [bağlantı](https://…), > alıntı

Yükleniyor…

Kaynaklar

  1. [1]K. Schmidt. Göbekli Tepe – the Stone Age Sanctuaries. New results of ongoing excavations with a special focus on sculptures and high reliefs. Documenta Praehistorica 37, 239–256 (2010)
  2. [2]L. Clare. Göbekli Tepe, Turkey. A brief summary of research at a new World Heritage Site (2015–2019). e-Forschungsberichte des DAI 2020, Faszikel 2, 81–88 (2020)
  3. [3]M. Kinzel, L. Clare. Monumental – compared to what? A perspective from Göbekli Tepe. A. B. Gebauer vd. (ed.), Monumentalising Life in the Neolithic, Oxbow Books, 31–50 (2020)
  4. [4]J. Breuers, M. Kinzel. '[…] but it is not clear at all where all the […] debris had been taken from […]': Chipped Stone Artefacts, Architecture and Site Formation Processes at Göbekli Tepe. Y. Nishiaki, O. Maeda, M. Arimura (ed.), Tracking the Neolithic in the Near East, Sidestone Press (2022)
  5. [5]N. Karul. Buried Buildings at Pre-Pottery Neolithic Karahantepe. Türk Arkeoloji ve Etnografya Dergisi 82, 21–31 (2021)
  6. [6]M. Özdoğan, A. Özdoğan. Buildings of cult and the cult of buildings. G. Arsebük, M. Mellink, W. Schirmer (ed.), Light on Top of the Black Hill: Studies Presented to Halet Çambel, Ege Yayınları (1998)
  7. [7]L. Dietrich vd.. Cereal processing at Early Neolithic Göbekli Tepe, southeastern Turkey. PLOS ONE 14(5), e0215214 (2019)
PaylaşXFacebookWhatsApp

İlgili

Henüz puan yok
Puan verin

Yorumlar (0)

**kalın**, *italik*, [bağlantı](https://…), > alıntı

Yükleniyor…