Karahantepe'ye ilk mala vurulmadan çok önce, buranın nasıl bir yer olduğu yüzeyden okunabiliyordu. Tek Tek Dağları'ndaki bir kireçtaşı tepesinin yamaçlarında, T biçimli dikilitaşların başları sıra sıra topraktan çıkıyordu: griye dönmüş, yana yatmış, sökülmüş bir çitin kazıkları gibi. Yerleşim 1997'deki yüzey araştırmaları sırasında saptandı; onu bilim dünyasına tanıtan Bahattin Çelik bu taşlardan 260'tan fazlasını saydı.1 Toprağın altında Göbeklitepe'yle boy ölçüşecek bir şey yattığı belliydi. Kazının başlaması için yine de yirmi yılı aşkın bir süre geçmesi gerekti.
Kazı 2019'da İstanbul Üniversitesi'nden Necmi Karul'un başkanlığında başladığında sonuçlar çabuk geldi. Bir bölümü de Göbeklitepe'nin alıştırdığı beklentilere uymuyordu.
Tek Tek Dağları'nda bir tepe
Karahantepe, Şanlıurfa kent merkezine 55 km kadar uzaklıkta, Tek Tek Dağları Millî Parkı'nın içindedir. Tek Tek Dağları, adının düşündürdüğü gibi sivri doruklardan değil, Harran Ovası'nı Viranşehir Ovası'ndan ayıran uzun, düz sırtlı bir kireçtaşı platosundan oluşur. Kaya tabaka tabaka ayrılır; bu da onu hem yapı taşı hem hazır bir dikilitaş kaynağı yapar.
Yerleşim on hektar kadar yer kaplar. Yüzey taramaları ve jeomanyetik ölçümler alanı dört kesime ayırıyor: dikilitaş başlarının yüzeyde göründüğü, yuvarlak yapıların çevresinin bile seçilebildiği batı ve doğu terasları; dikilitaş izine rastlanmayan, öğütme taşı gibi ev içi buluntuların yoğunlaştığı güneydeki düzlük; bir de tepenin batı konisinin teraslarında, dikilitaşların çıkarıldığı taş ocakları. Orada, yarım bırakılmış bir dikilitaş hâlâ kayanın içinde yatıyor.
Kazılan kesim batı yamaçtadır ve bütünün küçük bir parçasıdır. Projeye göre bugüne dek açılan dolgular üç evreli bir yerleşime işaret ediyor. Küçük bir tepe yerleşimi olan Harbetsuvan buradan görülebilir; aradaki mesafe 7 km kadardır.
AD Yapısı: büyük salon
Ekip batı yamacın eteğinde, birlikte tasarlanıp birlikte yapılmış izlenimi veren bir yuvarlak ortak yapılar topluluğu açtı. Topluluğun merkezinde AD Yapısı durur.
AD, boyutu ve düzeniyle – dikilitaş halkası, seki, ortada bir çift – Göbeklitepe'deki büyük yapıların yakın akrabasıdır; 23 m'lik çapıyla Göbeklitepe'nin D Yapısı'ndan biraz daha büyüktür. Fark yapım tekniğindedir. Göbeklitepe'de dikilitaşlar başka yerde çıkarılıp örülmüş duvarların içine yerleştirilmişti. Burada ise mekânın büyük bir bölümü eksilterek, yamaç oyularak kazanılmıştır.
Karul AD'yi bir toplanma yeri olarak yorumluyor: merkezî konumda, ferah, kalabalık bir grubun oturabileceği sekilerle donatılmış ve bölgenin öteki yerleşimlerinden tanıdığımız betimleri taşıyan bir mekân.
AB Yapısı: dikmeler odası
AD'nin hemen bitişiğinde, benzeri daha önce görülmemiş bir şey var. AB Yapısı yaklaşık 7'ye 6 m ölçülerinde, anakayaya 3,5 m gömülmüş bir odadır. Bir merdiven onu AD'ye bağlar; öbür uçtaki ikinci merdiven büyük olasılıkla çıkış içindi. İçeride, yüksekliği 1,8 m dolayında on dikme durur. Bunlar oraya taşınmamıştır: oda oyulurken yerinde bırakılmış anakaya parçalarıdır. T biçimli değildirler; yuvarlatılmış gövdeleriyle fallus görünümündedirler.2
Karşıdaki uzun duvardan, boyuna benzeyen bir çıkıntının ucunda bir insan başı kayadan dışarı uzanır ve dikmelerin üzerinden odaya bakar. Yılan biçimli bir kanal kaya yüzeyini çaprazlama geçerek odaya iner; AD ile birleşme yerindeki küçük bir açıklık da sıvının bir yapıdan ötekindeki çukura akmasına olanak verir.
Karul'un kendisi büyük etiketler konusunda temkinlidir. Archaeology dergisine verdiği söyleşide, içlerinde ne olup bittiğini bilmeden bu yapılara tapınak demenin güç olduğunu söylemiş; kutlamayı, meclis toplantısını ya da birkaç işlevin bir aradalığını eşit derecede açık olasılıklar olarak saymıştır.3
Salonların yanındaki evler
Ortak yapılar topluluğunun doğusunda ve güneyinde yamaç, birbirine yaslanarak ve araziye uyup basamaklanarak yapılmış daha küçük yapılarla kaplıdır. Standart bir planları yoktur. İçlerinden çıkanlar ise gündelik hayata aittir: taş tekneler, havanlar ve havanelleri, öğütme taşları, ezgi taşları. Birkaçında küçük dikmeler de bulunur.
Bu, daha geniş tartışma açısından önemlidir. Göbeklitepe'de sıradan konutların varlığı geç bir tarihte ve yerleşmiş bir yoruma karşı gösterilebilmişti; bkz. Tapınak mı, yerleşim mi?. Karahantepe'de ise evler ile ortak yapılar daha ilk kazı mevsimlerinde, birlikte gün ışığına çıktı. AD'de ve AB'de her ne yapılıyor idiyse, insanların tahıl öğüttüğü ve uyuduğu bir yerin tam ortasında yapılıyordu.
İlk raporlar başta ceylan olmak üzere av hayvanlarına dayanan bir beslenmeye işaret ediyor. Yerleşimin çevresindeki arazide taştan örülmüş av tuzakları da var: sürüleri bir ağıla doğru daraltan alçak duvarlar. Karahantepe'nin insanları, geçim biçimleri bakımından hâlâ avcı ve toplayıcıydı.
Sonraki yapılar
Kayaya oyulmuş yuvarlak salonlar hikâyenin sonu değildir. Daha geç bir evrede batı yamaca, teraslar üzerinde yan yana dizilen dörtgen planlı ortak yapılar kuruldu. Bazılarının özenle örülmüş duvarları 4 m yüksekliğe kadar korunmuştur. İki basamaklı seki geleneği sürer; artık mekânın içine simetrik olarak yerleştirilen T biçimli dikilitaşlar kural hâline gelir, bir bölümünde kol ve el kabartmaları görülür. Zeminler terrazzo ya da bindirilerek döşenmiş büyük taş levhalarla kaplıdır.
Kazı ekibi bu yapıların eski yuvarlak yapıların üstüne değil yanına kurulduğuna dikkat çekiyor; sanki yapanlar hemen yanda neyin gömülü olduğunu biliyorlardı. Yuvarlaktan dörtgene geçiş, Yakındoğu genelinde Çanak Çömleksiz Neolitik A'dan B'ye geçişle örtüşür ve Göbeklitepe'de görülenin benzeridir. Alandan çıkan ve yayımlanan heykeller yak. MÖ 9600–8700 aralığına tarihlenmiştir. Mimarinin bütünlüklü bir radyokarbon dizisi ise henüz basılmış değildir; hangi yerleşimin "daha eski" olduğuna dair kesin iddiaları bu yüzden ihtiyatla karşılamak gerekir.
Bilerek gömülmüş
AB kazıldığında ağzına kadar doluydu. Karul'un dolguya ilişkin anlatımı ayrıntılıdır. En altta, içinde tek bir buluntu bile bulunmayan 25–30 cm kalınlığında kırmızımsı kahverengi bir toprak vardı. Çevredeki yerleşimden sıyrılmış herhangi bir toprak böyle olamazdı; Karul'a göre bu, toprağın başka bir yerden getirildiğini gösterir. Üzerine taşlar ve yerleşim molozu geliyordu. Yüzeyi düzlemek için dikmelerin aralarına ve üstlerine farklı boyda taşlar sıkıştırılmıştı. Karul bundan, odanın aşama aşama kapatıldığı sonucunu çıkarıyor. Geç evrenin dörtgen yapıları için de işlevleri sona erdikten sonra bilerek dolduruldukları belirtiliyor.
Taştan yüzler
Karahantepe alışılmadık sayıda üç boyutlu heykel verdi. İnsan başları var; sırtında leopar taşıyan bir figür var; yaban domuzu, tilki, yılan gibi hayvanlar var. Ekip 2023'te 2,3 m yüksekliğinde, oturur durumda bir erkek heykeli bulunduğunu açıkladı: kaburgalar ve parmaklar derin oluklarla işlenmiş, iki el fallusu tutuyor, boyunda V biçimli bir yaka var. Bu şema Urfa Adamı'ndan ve Sayburç kabartması'nın ortadaki figüründen tanıdıktır. Aynı kazı mevsiminde taştan bir akbaba heykeli de bildirildi.
AB'deki başla birlikte düşünüldüğünde bu yapıtlar, insan bedenine Göbeklitepe'dekinden çok daha dolaysız bir ilgiyi gösteriyor; orada insan çoğunlukla yüzü olmayan T biçimli dikilitaşlar olarak karşımıza çıkar. 2025'te Karahantepe'den, üzerine insan yüzü işlenmiş bir T biçimli dikilitaş da duyuruldu; ancak ayrıntılı yayını henüz yapılmadı.
Söz konusu beden neredeyse her zaman erkektir. Karul kadın betimlerinin ne kadar az olduğuna dikkat çekmiş, kadınlarla ilgili betimlerin günümüze ulaşmayan malzemelerden yapılmış olabileceğini öne sürmüştür. Mümkündür; şimdilik sınanması ise mümkün değildir.
Taşınabilir yapıtların birçoğu Şanlıurfa Arkeoloji Müzesi'nde sergileniyor.
Karahantepe neyi değiştiriyor?
En az üç şeyi. Göbeklitepe'nin biricik olduğu düşüncesini sona erdiriyor: işte aynı dikilitaşlara, aynı sekilere, aynı hayvanlara sahip ikinci bir büyük yerleşim; üstelik o da bugün Taş Tepeler içindeki pek çok yerleşimden yalnızca biri. Anıtsal ortak yapılar ile gündelik konutların baştan beri bir arada durduğunu gösteriyor. Mimari dağarcığı da genişletiyor: AB gibi bir odayı kimse öngörmemişti.
Henüz sunmadığı şeyler de var: sağlam bir kronoloji, incelenip yayımlanmış bitki ve hayvan kalıntıları, bu insanların kim olduğunu anlatacak mezarlar. Tepenin ancak yüzde birkaçı açıldı. Alan ziyarete açıktır; pratik bilgiler ziyaret sayfasında.
Footnotes
-
Çelik 2000 ve 2011. Sayılanlar, kazıdan önce yüzeyde görülen dikilitaşlardır; bu sayı, taşların kaç yapıya ait olduğu konusunda kesin bir şey söylemez. ↩
-
Ölçüler ve kayadan oyulmuş on dikme sayısı, projenin Necmi Karul tarafından yazılan yerleşim özetine dayanır; yükseklik İldun 2024'te yaklaşık altı fit olarak verilir. Kimi anlatımlar bunlara ayrıca dikilmiş on birinci bir taşı da ekler; bunu birincil raporla karşılaştırma olanağımız olmadı. ↩
-
Tolga İldun, "Discovering a New Neolithic World", Archaeology, Mart/Nisan 2024. "Bilerek gömülmüş" bölümündeki AB Yapısı dolgusuna ilişkin anlatım da Karul'un bu yazıdaki açıklamalarına ve 2021 tarihli makalesine dayanır. ↩