Göbeklitepe yirmi yıl kadar, tek başına duruyormuş gibi konuşuldu: çıplak bir sırtın üzerinde, benzeri ve neredeyse bağlamı olmayan biricik bir anıt. Bu tablo aslında hiçbir zaman tam doğru değildi. Benzer dikilitaşlar 1980'lerde Nevali Çori'de kazılmıştı; yüzey araştırmacıları da 1990'lardan beri başka tepelerde T biçimli taşları kayda geçiriyordu. Yine de tablonun değişmesi için eşgüdümlü bir kazı programı gerekti. O programın adı Taş Tepeler.
Bu ad iki iş görüyor. Hem bir araştırma projesinin kamuoyundaki adı, hem de o projenin incelediği yerleşim topluluğu için kullanılan bir kısaltma. İki anlamı birbirinden ayrı tutmakta yarar var.
Proje nedir?
Resmî adı Şanlıurfa Neolitik Çağ Araştırmaları Projesi'dir. 2020'lerin başında Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından başlatıldı; eşgüdümünü İstanbul Üniversitesi'nden Necmi Karul yürütüyor. Türkiye'deki üniversiteler ile Şanlıurfa Arkeoloji Müzesi'nin yanında Almanya, Japonya, Britanya ve başka ülkelerden ekipler de çalışıyor. Proje kendi amacını şöyle tanımlıyor: Şanlıurfa çevresinde MÖ 10. binyıldan 7. binyıla uzanan yerleşimlerin, konak yerlerinin ve av alanlarının envanterini çıkarmak, bunların bir bölümünü tek bir eşgüdümlü plan içinde kazmak.1
Asıl yenilik bu son noktadadır. Göbeklitepe yirmi yıl boyunca kendi başına bir proje olarak kazıldı. Şimdi ise tarihleri örtüşen yarım düzine yerleşim, bir sabahta baştan başa geçilebilecek kadar küçük bir bölgede, birbirleriyle veri paylaşan ekiplerce aynı anda kazılıyor. Tek bir alanın yanıtlayamadığı sorular – büyük yapılar olağan mıydı, istisna mı? İnsanlar bu yapıların yanında mı oturuyordu? Yapılar her yerde aynı biçimde mi gömüldü? – artık birkaç alana birden sorulabiliyor.
Coğrafya
Yerleşimler Harran Ovası'nı çevreleyen kireçtaşı yükseltilerine dizilir: Şanlıurfa'nın kuzeyinde Germuş Dağları, güneybatısında Fatik Dağları, doğusunda Tek Tek Dağları. Kazı başkanlarıyla görüşülerek hazırlanmış bir dergi yazısı bölgeyi, Torosların eteklerini izleyen yaklaşık 200 km'lik bir yay olarak tarif eder.2 Tepeler alçaktır, bugün kuraktır ve uzun levhalar hâlinde sökülebilen bir kireçtaşından oluşur: duvarın, sekinin, dikilitaşın hammaddesi ayaklarının altındaydı.
Yerleşimler çoğunlukla geniş görüş alanı olan yükseltileri, sıklıkla da dağlık kesim ile ovanın buluştuğu eşiği seçer; ceylan sürülerinin mevsimlik olarak geçtiği, yabani tahıl ve baklagillerin yetiştiği yerleri. Yüzey araştırmaları çevrede taştan örülmüş yüzlerce av tuzağı da saptadı. Neden başka bir bölge değil de burası sorusunu Neden burada? sayfası tartışıyor.
Tepeler, tek tek
Göbeklitepe hâlâ ölçüt alınan yerdir: en uzun süredir kazılan, Dünya Mirası Listesi'ndeki tek alan, yak. MÖ 9500'den yak. MÖ 8000'e kadar kullanılmış. T biçimli dikilitaşlı büyük yuvarlak yapıları ve uzun süre ihmal edilmiş konutları Göbeklitepe nedir? yazısında anlatılıyor.
Karahantepe, Tek Tek Dağları'ndadır; 2019'dan beri kazılıyor ve tartışmanın yönünü en çok değiştiren yer oldu. Bir yanı anakayaya oyulmuş 23 m çapında bir ortak yapı, kayadan biçimlendirilmiş fallus görünümlü dikmelerle dolu bir oda, öğütme taşlarıyla dolu konutlar ve büyük insan heykelleri, alanın henüz küçük bir bölümünden geldi. Bkz. Karahantepe.
Sayburç, Şanlıurfa'nın güneybatısında, bugünkü bir köyün evlerinin altında ve arasında yer alır. Neolitik kalıntılar 2021'de, bir bahçe duvarına örülmüş dikilitaşların fark edilmesiyle anlaşıldı. Eylem Özdoğan'ın ekibi, yuvarlak bir ortak yapının kayaya oyulmuş sekisinde 3,7 m uzunluğunda bir kabartma pano buldu: iki leopar arasında bir adam ve yaban boğasının karşısında duran ikinci bir adam. Yapı MÖ 9. binyıla tarihleniyor. Alanın başka bir kesiminde gündelik konutlar var. Pano Sayburç kabartması yazısının konusu.
Çakmaktepe, 2021'de Harran Ovası'nın batısında başlatılan yeni yüzey araştırması sırasında uydu görüntülerinden saptandı. O günden beri Çukurova Üniversitesi ile müze tarafından kazılıyor; çalışmalara Tsukuba Üniversitesi de katıldı. Burada zemini anakaya olan, içinde havan çukurları açılmış, 3–5 m çapında küçük yuvarlak konutlar ve 16 m çapında, sekisi ve direk çukurları bulunan ama ayakta T biçimli dikilitaşı olmayan yuvarlak bir ortak yapı var. Bir başka yapıda yaban sığırı, yaban koyunu ve atgillere ait kafatasları yakıldıktan sonra duvar diplerine yerleştirilmiş olarak bulundu. Ekip yerleşimi, bölgedeki yerleşik hayatın erken bir aşamasına bağlıyor.
Sefertepe, Şanlıurfa'nın 72 km doğusunda, Viranşehir yakınındadır ve topluluğun en doğudaki üyesidir. 2021'den beri süren kazılar çoğunlukla Çanak Çömleksiz Neolitik B tipinde dörtgen yapılar, üçü T biçimli yedisi düz dörtgen on dikilitaş ve dikkat çekici zenginlikte bir taş boncuk topluluğu ortaya çıkardı.
Harbetsuvan Tepesi, Tek Tek Dağları'nda, Karahantepe'ye 7 km kadar uzaklıkta, 0,6 hektarlık küçük bir höyüktür. Kaçak kazıların ardından ilk kez 2017–2019'da kazıldı. Dörtgen yapıları, bunlardan en az birinin ortasında bir çift dikilitaşı ve oturan bir erkek heykeli var; buluntuları PPNB'nin erken evresini gösteriyor. Kazı ekibi onu Göbeklitepe'nin tam tersi bir nedenle değerli buluyor: kısa ömürlü olduğu için tabakaları daha az karışmış.
Yeni Mahalle, Şanlıurfa'nın eski kent dokusunun altında, Balıklıgöl yakınındaki Neolitik yerleşimdir. Çok azı kazılabildi; ama 1993'te bir inşaat sırasında bulunan ve "Urfa Adamı" olarak bilinen insan boyundaki kireçtaşı heykelin buluntu yeri burasıdır. Heykel bugün Şanlıurfa Arkeoloji Müzesi'ndedir.
Nevali Çori ise ziyaret edilemez: Fırat'a açılan bir yan vadideki yerleşim, Atatürk Barajı'ndan önce 1983–1991 arasında kazıldı ve bugün baraj gölünün altındadır. Harald Hauptmann'ın ekibi kolları ve elleri betimlenmiş T biçimli dikilitaşları ilk kez burada, kare planlı bir ortak yapının içinde buldu. Klaus Schmidt'in sonradan Göbeklitepe'nin ne olduğunu anlamasını sağlayan da bu deneyimdi.
Proje kamuoyunun daha az tanıdığı yerleri de kapsıyor: ovadaki Gürcütepe, Söğüt Tarlası, Ayanlar Höyük, Kurt Tepesi, Taşlı Tepe bunlardan bazıları; Mendik gibi yeni alanlarda da çalışılıyor. Bir bölümü yalnızca yüzeyden biliniyor. Gezilebilenlerin pratik bilgileri yerleşim sayfalarında – örneğin Karahantepe ve Sayburç – ve Şanlıurfa rehberinde bulunuyor.
Ortak olan ne?
Bu örtüşme rastlantıyla açıklanamayacak kadar belirgindir. Sayburç'taki usta ile Karahantepe'deki usta aynı kurallar içinde çalışmıştır: fallusunu kavramış oturan aynı adam, boynunda aynı V biçimli yaka, yırtıcının aynı açık ağzı ve görünen dişleri. UNESCO'nun Göbeklitepe tanımı da buradaki betimlerin çağdaş yerleşimlerde yinelendiğini ve bölgede "sıkı bir toplumsal ağa" tanıklık ettiğini belirtir. Böyle bir üslubun bunca mesafeye ve yüzyıllara karşın nasıl bu kadar tutarlı kaldığı açık sorulardan biridir; bkz. Ortak semboller.
Yeni kazıların gündelik hayat konusunda birleştiği nokta da en az bunun kadar önemli. Karahantepe, Sayburç, Sefertepe ve Çakmaktepe'de ortak yapılar; ocakları, tekneleri, öğütme taşları olan konutların hemen yanında durur. Göbeklitepe ekibi de 2017'den sonra bağımsız olarak aynı sonuca varmıştı. İnsanların oturduğu yerden ayrı duran tören merkezleri düşüncesi, bu topluluğun iyi kazılmış hiçbir üyesine artık uymuyor.
Ayrılan ne?
Yerleşimler birbirinin kopyası değildir. Dikmeler Karahantepe'de canlı kayadan oyulur, Göbeklitepe'de duvarın içine yerleştirilir, Çakmaktepe'nin ana ortak yapısında ise hiç yoktur. Kimi yerde yuvarlak, kimi yerde dörtgen plan ağır basar; bu biraz da tarih meselesidir, çünkü Yakındoğu genelinde yuvarlak mimari PPNA'ya, dörtgen mimari PPNB'ye yakışır. Hayvan tercihleri de değişir: leopar Sayburç ve Karahantepe'de öne çıkarken Göbeklitepe'de en sık görülen motifler yılan ve tilkidir.
Yapıların ömürlerinin sonunda gördüğü muamele de bir başka farklılık ve tartışma konusudur. Karul, Karahantepe'deki ortak yapıların bilerek ve aşama aşama doldurulduğunu bildiriyor; Çakmaktepe ekibi büyük yapının dolgusunda özenle dizilmiş taş sıralarından söz ediyor. Göbeklitepe'de ise yeni çalışmalar dolgunun büyük bölümünü yamaç kaymalarına bağlıyor.3 İkisi de kendi alanı için doğru olabilir. Karşılaştırma Neden dolduruldu? sayfasında.
Geniş çerçeve neden önemli?
Taş Tepeler'in içinden bakıldığında Göbeklitepe açıklanamaz bir istisna olmaktan çıkar, bölgesel bir örüntünün en tanınmış üyesi olur; sorular da onunla birlikte değişir. "Bunu kim yapmış olabilir?" diye sormak yerini daha verimli bir soruya bırakır: birbirine birkaç saatlik yürüme mesafesinde yaşayan onlarca topluluk, hâlâ ceylan avlarken ve hiçbirinin evcil bir ekini yokken, ortak bir görsel dili ve büyük ortak mekânlar kurma alışkanlığını nasıl sürdürdü?
Bu çerçeve, tablonun ne kadar geçici olduğunu da hatırlatır. Bu tepelerin çoğu on yıldan kısa bir süredir kazılıyor ve her birinde yüzeyin ancak yüzde birkaçı açılmış durumda. Topluluğun bütünü hakkında söylenenler – bu yazıdakiler de dahil – raporlar geldikçe düzeltilmeye muhtaç.
Footnotes
-
Amaçlar projenin resmî sitesinden (tastepeler.org) özetlenerek aktarılmıştır; her yerleşimde çalışan kurumlar da aynı sitede sıralanır. ↩
-
Tolga İldun, "Discovering a New Neolithic World", Archaeology, Mart/Nisan 2024. Yazı uzunluğu yaklaşık 125 mil olarak verir ve 300'e yakın tuzak alanının saptandığını belirtir. Bu rakamlar hakemli bir yüzey araştırması raporundan değil, söyleşilere dayanan bir dergi yazısından gelmektedir. ↩
-
Karahantepe için Karul 2021; Çakmaktepe için projenin yerleşim sayfası; Göbeklitepe için M. Kinzel ve L. Clare, "Monumental – compared to what? A perspective from Göbekli Tepe" (2020). ↩