TT
en

Soru 12 · Açık soru

Neden burası, neden bu coğrafya?

Göbeklitepe, Germuş dağlarının susuz bir kireçtaşı sırtında, Harran ovasına bakar. Yer manzarası için mi seçildi, aşağıdan geçen ceylanlar için mi, taş ve yabani tahıl için mi? Yoksa yalnızca ilk kazılan yer olduğu için mi özel görünüyor?

Yayın 2 dk okuma

Yarışan görüşler

  • ABuluşma için bir nirengi

    Alan uzaktan görülebildiği ve gündelik hayatın dışında durduğu için seçildi. Elverişsizliği, özellikle susuzluğu, işin bir parçasıydı.

  • BEkolojik bir kavşak

    Sırt, ova ile yaylanın buluştuğu yerde, göç eden ceylanların yolu üzerinde ve yabani tahıl öbeklerinin yakınındadır; kireçtaşı ve çakmaktaşı el altındadır. İnsanlar yiyecek için geldi, inşa etmek için kaldı.

  • CO kadar da özel değil

    Harran ovasını çevreleyen tepelerde benzer pek çok yerleşim var. Göbeklitepe büyük ölçüde ilk ve en uzun süre kazıldığı için istisna gibi görünüyor.

Sırttan görünen

Göbeklitepe, Şanlıurfa'nın yaklaşık 15 km kuzeydoğusunda, Germuş dağlarının çıplak bir kireçtaşı sırtında yer alır. Güneyde arazi, Suriye'ye doğru uzanan Harran ovasına iner. Açık havada höyük ovanın uzak noktalarından seçilir; höyükten bakıldığında ise ufuk uçsuz bucaksızdır. Üzerinde durmak için güzel, kalmak için zahmetli bir yerdir: tepede su kaynağı yoktur.

Alana dair her açıklama bu iki olguyu birlikte karşılamak zorundadır.

Coğrafya ne sunuyordu?

Av. Kemik buluntuları içinde en kalabalık hayvan ceylandır. Lang ve arkadaşlarının izotop çalışması, bu hayvanların göçmen olduğunu ve alanın yakınında yalnızca mevsimlik bulunduğunu, avın yaz ortası ile sonbahar arasında yoğunlaştığını gösterdi. Ova ile yayla arasındaki bir sırt, hareket halindeki sürüleri gözlemek için doğal bir seyir yeridir. Kazıcıların büyük buluşmaları yerleştirdiği mevsim de aynıdır.

Bitki. Arkeobotanikçi Reinder Neef, az sayıdaki kömürleşmiş kalıntı içinde yabani siyez, yabani arpa, badem ve yabani fıstık (Pistacia) saptadı; bu karışımı orman bozkırı olarak tanımladı. Bölgenin tepelerinde yabani tahıllar bugün de yetişir; genetikçilerin siyezin evcilleştirilmesiyle ilişkilendirdiği volkan Karacadağ, birkaç günlük yürüme mesafesindedir.

Taş. İnşa edenler dikilitaşlarını uzaktan taşımak zorunda değildi. Plato, taş ocağının kendisidir; onu işleyen aletlerin çakmaktaşı da alanda bol bol yongalanmıştır.

Su. Coğrafyanın en cimri olduğu konu budur. En yakın mevsimlik dere 3 km, en yakın kaynak gölcükleri 5 km kadar ötededir. Platodaki kaya sarnıçları yağmur suyu topluyordu. Tarihleri kesin değildir; toplam 153 metreküplük hacimleri de kurak aylarda kaç kişinin kalabilmiş olacağına sınır koyar.

Taş Tepeler soruyu değiştiriyor

Göbeklitepe yirmi yıl boyunca tabloya öylesine hâkim oldu ki eşsiz göründü; bu da "neden burası?" sorusunu tek bir tepeye dair bir soru yaptı. Taş Tepeler projesi o günden bu yana T biçimli dikilitaşlı yerleşimlerin bölgeye yayıldığını gösterdi: Tektek dağlarında Karahantepe, bugünkü bir köyün altında Sayburç ve araştırılmakta olan başkaları. Birçoğu kireçtaşı yükseltilerindedir, ama hepsi değil; konumları da çeşitlidir.

Dolayısıyla daha iyi soru "neden bu bölge?" olabilir. Yanıt geniş örüntüde yatıyor olabilir: Toros etekleri ile ova arasında, Buzul Çağı'nın sonunda av hayvanı, yabani tahıl ve işlenebilir taş bakımından zengin bir tepeler kuşağı. Bu kuşak içinde en büyük yapıların hangi tepeye yapılacağını ise arkeolojinin göremediği şeyler belirlemiş olabilir: orası kimin toprağıydı, hakkında hangi hikâye anlatılıyordu?

Bunu ne çözerdi?

Eski kaynaklara ve yağışa dair yerel kayıtlar, tepenin o zaman da bugünkü kadar kuru olup olmadığını gösterirdi. Sarnıçların güvenilir biçimde tarihlenmesi, su depolamanın baştaki planın parçası olup olmadığını ortaya koyardı. Bütün dikilitaşlı yerleşimler arasındaki görüş hatlarının haritalanması nirengi fikrini sınardı. Öteki yerleşimlerde yapılacak benzer hayvan ve bitki çalışmaları da Göbeklitepe'nin ceylan mevsiminin özel mi sıradan mı olduğunu gösterirdi.

Bu tepe gönülle mi seçildi, mideyle mi? Gerekçenizi yazın.

Kanıt kartları

  • Kanıt

    Ceylanlar gelip geçiyordu

    Diş minesindeki izotoplar ve hayvanların yaş dağılımı, Göbeklitepe'de avlanan ceylanların göçmen olduğunu ve yılın yalnızca bir bölümünde alanın yakınında bulunduğunu gösteriyor. Av, yaz ortası ile sonbahar arasında yoğunlaşıyordu.

    Lang vd. 2013, World Archaeology

  • Kanıt

    Tepede kaynak yok

    Alanın yakınında bilinen bir kaynak yok. Mevsimlik bir dere yaklaşık 3 km batıda akar; en yakın kaynak gölcükleri 5 km kadar uzaktadır. Platodaki, belki Neolitik döneme ait kaya sarnıçlarının toplam hacmi 153 metreküptür.

    Dietrich vd. 2019, PLOS ONE

  • Kanıt

    Taş ayak altında

    Dikilitaşlar alanın üzerinde durduğu kireçtaşı platosundan kesildi; çevrede yarım kalmış parçalarıyla ocak alanları duruyor. Aletlik çakmaktaşı da alanda çok büyük miktarda işlendi.

    Schmidt 2010

  • Kanıt

    Yabani tahıllar ve yemişler

    Kömürleşmiş kalıntılar arasında yabani siyez, yabani arpa, badem ve yabani fıstık (Pistacia) var; fitolitler yoğun tahıl işlendiğini doğruluyor. Genetik çalışmalar evcil siyezin en yakın yabani akrabalarını, yüz kilometreden az doğudaki Karacadağ'a yerleştiriyor.

    Neef 2003; Dietrich vd. 2019; Heun vd. 1997

  • Varsayım

    Görülmek için seçilmiş bir yer

    Klaus Schmidt, höyüğün sırtın en yüksek kesiminde durduğunu ve ovaya hâkim olduğunu vurguladı. Konumu kasıtlı saydı: yaşamaya elverişli bir yer değil, bir nirengi ve buluşma noktası.

    Schmidt 2010

  • Karşı kanıt

    Pek çok tepeden biri

    Yüzey araştırmaları ve yeni kazılar, T biçimli dikilitaşlı yerleşimlerin Urfa bölgesine farklı konumlarda yayıldığını gösterdi. Göbeklitepe, seçilmiş tek yer olmaktan çok, sık bir ağın en iyi bilinen düğümü olabilir.

    Clare 2020; Karul 2021; Özdoğan 2022

Görüşler (0)

Kendi yanıtınızı ya da argümanınızı yazın. Üyeler oylar ve puanlar; en yüksek skoru alan görüş en üste çıkar.

**kalın**, *italik*, [bağlantı](https://…), > alıntı

Yükleniyor…

Kaynaklar

  1. [1]C. Lang, J. Peters, N. Pöllath, K. Schmidt, G. Grupe. Gazelle behaviour and human presence at early Neolithic Göbekli Tepe, south-east Anatolia. World Archaeology 45(3): 410–429 (2013)
  2. [2]L. Dietrich, J. Meister, O. Dietrich, J. Notroff, et al.. Cereal processing at Early Neolithic Göbekli Tepe, southeastern Turkey. PLOS ONE 14(5): e0215214 (2019)
  3. [3]D. Knitter, R. Braun, L. Clare, M. Nykamp, B. Schütt. Göbekli Tepe: A Brief Description of the Environmental Development in the Surroundings of the UNESCO World Heritage Site. Land 8(4): 72 (2019)
  4. [4]R. Neef. Overlooking the Steppe-Forest: A Preliminary Report on the Botanical Remains from Early Neolithic Göbekli Tepe (Southeastern Turkey). Neo-Lithics 2/03: 13–16 (2003)
  5. [5]K. Schmidt. Göbekli Tepe – the Stone Age Sanctuaries. New results of ongoing excavations with a special focus on sculptures and high reliefs. Documenta Praehistorica 37: 239–256 (2010)
  6. [6]M. Heun, R. Schäfer-Pregl, D. Klawan, R. Castagna, M. Accerbi, B. Borghi, F. Salamini. Site of Einkorn Wheat Domestication Identified by DNA Fingerprinting. Science 278(5341): 1312–1314 (1997)
  7. [7]Göbekli Tepe – UNESCO World Heritage Centre. UNESCO (2018)
PaylaşXFacebookWhatsApp

İlgili

Henüz puan yok
Puan verin

Yorumlar (0)

**kalın**, *italik*, [bağlantı](https://…), > alıntı

Yükleniyor…