Sırttan görünen
Göbeklitepe, Şanlıurfa'nın yaklaşık 15 km kuzeydoğusunda, Germuş dağlarının çıplak bir kireçtaşı sırtında yer alır. Güneyde arazi, Suriye'ye doğru uzanan Harran ovasına iner. Açık havada höyük ovanın uzak noktalarından seçilir; höyükten bakıldığında ise ufuk uçsuz bucaksızdır. Üzerinde durmak için güzel, kalmak için zahmetli bir yerdir: tepede su kaynağı yoktur.
Alana dair her açıklama bu iki olguyu birlikte karşılamak zorundadır.
Coğrafya ne sunuyordu?
Av. Kemik buluntuları içinde en kalabalık hayvan ceylandır. Lang ve arkadaşlarının izotop çalışması, bu hayvanların göçmen olduğunu ve alanın yakınında yalnızca mevsimlik bulunduğunu, avın yaz ortası ile sonbahar arasında yoğunlaştığını gösterdi. Ova ile yayla arasındaki bir sırt, hareket halindeki sürüleri gözlemek için doğal bir seyir yeridir. Kazıcıların büyük buluşmaları yerleştirdiği mevsim de aynıdır.
Bitki. Arkeobotanikçi Reinder Neef, az sayıdaki kömürleşmiş kalıntı içinde yabani siyez, yabani arpa, badem ve yabani fıstık (Pistacia) saptadı; bu karışımı orman bozkırı olarak tanımladı. Bölgenin tepelerinde yabani tahıllar bugün de yetişir; genetikçilerin siyezin evcilleştirilmesiyle ilişkilendirdiği volkan Karacadağ, birkaç günlük yürüme mesafesindedir.
Taş. İnşa edenler dikilitaşlarını uzaktan taşımak zorunda değildi. Plato, taş ocağının kendisidir; onu işleyen aletlerin çakmaktaşı da alanda bol bol yongalanmıştır.
Su. Coğrafyanın en cimri olduğu konu budur. En yakın mevsimlik dere 3 km, en yakın kaynak gölcükleri 5 km kadar ötededir. Platodaki kaya sarnıçları yağmur suyu topluyordu. Tarihleri kesin değildir; toplam 153 metreküplük hacimleri de kurak aylarda kaç kişinin kalabilmiş olacağına sınır koyar.
Taş Tepeler soruyu değiştiriyor
Göbeklitepe yirmi yıl boyunca tabloya öylesine hâkim oldu ki eşsiz göründü; bu da "neden burası?" sorusunu tek bir tepeye dair bir soru yaptı. Taş Tepeler projesi o günden bu yana T biçimli dikilitaşlı yerleşimlerin bölgeye yayıldığını gösterdi: Tektek dağlarında Karahantepe, bugünkü bir köyün altında Sayburç ve araştırılmakta olan başkaları. Birçoğu kireçtaşı yükseltilerindedir, ama hepsi değil; konumları da çeşitlidir.
Dolayısıyla daha iyi soru "neden bu bölge?" olabilir. Yanıt geniş örüntüde yatıyor olabilir: Toros etekleri ile ova arasında, Buzul Çağı'nın sonunda av hayvanı, yabani tahıl ve işlenebilir taş bakımından zengin bir tepeler kuşağı. Bu kuşak içinde en büyük yapıların hangi tepeye yapılacağını ise arkeolojinin göremediği şeyler belirlemiş olabilir: orası kimin toprağıydı, hakkında hangi hikâye anlatılıyordu?
Bunu ne çözerdi?
Eski kaynaklara ve yağışa dair yerel kayıtlar, tepenin o zaman da bugünkü kadar kuru olup olmadığını gösterirdi. Sarnıçların güvenilir biçimde tarihlenmesi, su depolamanın baştaki planın parçası olup olmadığını ortaya koyardı. Bütün dikilitaşlı yerleşimler arasındaki görüş hatlarının haritalanması nirengi fikrini sınardı. Öteki yerleşimlerde yapılacak benzer hayvan ve bitki çalışmaları da Göbeklitepe'nin ceylan mevsiminin özel mi sıradan mı olduğunu gösterirdi.
Bu tepe gönülle mi seçildi, mideyle mi? Gerekçenizi yazın.