"İlk tapınak" nasıl doğdu?
Klaus Schmidt 1990'ların ortasında Göbeklitepe'de kazıya başladığında karşısına çıkan şey bir köye benzemiyordu. Kabartmalı dikilitaşlarla çevrili büyük yuvarlak yapılar vardı; Çayönü ya da Nevali Çori gibi yerleşimlerden bilinen evleri, ocakları, ev içi döküntüyü andıran pek bir şey yoktu. Tepe yüksek, rüzgâra açık ve pınarsızdı. Schmidt buranın bir kutsal alan olduğu sonucuna vardı: gezici avcı-toplayıcıların ritüel için buluşup sonra dağıldığı bir yer. "Önce tapınak geldi, sonra kent" sözü dünyayı dolaştı.
UNESCO'nun tescil metni de bu okumanın bir bölümünü korur; anıtların büyük olasılıkla ritüellerle, belki de ölü gömme törenleriyle bağlantılı kullanıldığını belirtir.
İlk itiraz: ya bunlar evse?
2011'de arkeolog Ted Banning bu karşıtlığın kendisini sorguladı. Etnografya, kutsal ile gündelik olanın iç içe geçtiğini gösterir; Neolitik insanlar ölülerini ev tabanlarının altına gömüyor, duvarlarını boyuyordu. Göbeklitepe'nin yapıları da büyük, üstü örtülü, simgelerle yüklü evler olabilirdi. Kazı ekibi Banning'in genel saptamasını haklı buldu, ama yapıların çağdaş köylerde ender istisnalar olarak görülen "özel amaçlı yapılara" benzediğini ve tipik konut kalıntılarının eksik olduğunu yanıt olarak öne sürdü.
İkinci itiraz: kanıt değişti
Bu son gerekçe zayıfladı. 2019'dan bu yana yayımlanan çalışmalar 7000'den fazla öğütme aletini, tahılın bol miktarda işlendiğini gösteren fitolitleri, ana kayaya oyulmuş sarnıçları ve konut olarak yorumlanan küçük yapıları belgeliyor. Lee Clare'in 2020 tarihli özeti ile Moritz Kinzel ve Clare'in yapı tarihi çalışmaları artık ıssız bir kutsal alandan söz etmiyor. Bugünkü tablo, yüzyıllarca oturulmuş ve içinde olağanüstü yapılar barındıran bir yerleşim.
Bölgesel bir düzen
Taş Tepeler'in öteki yerleşimleri konuyu aydınlatıyor. Karahantepe'de ve Sayburç'ta ortak kullanım yapıları konutların yanında ya da yakınında duruyor. Oradan bakınca Göbeklitepe, tek başına bir katedralden çok, özel yapıların alışılmadık ölçüde yoğunlaştığı büyük bir bölge yerleşimine benziyor.
Bunu ne çözerdi?
En eski yapılarla çağdaş bir konut mahallesinin bütünüyle kazılması belirleyici olurdu; yapıların üstünün örtülü olup olmadığına ve tabanlarında ne yapıldığına dair sağlam kanıtlar da öyle. Mikro kalıntı çalışmaları, yapı evrelerinden yeni radyokarbon tarihleri ve Karahantepe ile karşılaştırmalar ya sürüyor ya da mümkün. Bu arada soru size: "tapınak" burada işe yarar bir sözcük mü, yoksa yanıltıyor mu? Görüşünüzü savunun ve aynı kanıtların tartışıldığı Yapılar neden dolduruldu? sorusuyla karşılaştırın.