TT
en

Soru 02 · Tartışmalı

Tapınak mı, yerleşim mi, yoksa ikisi birden mi?

Göbeklitepe, kimsenin yaşamadığı bir kutsal alan, 'dünyanın ilk tapınağı' olarak ünlendi. Konutlara, su depolamaya ve gündelik besin hazırlığına ilişkin yeni kanıtlar soruyu yeniden açtı.

Yayın 2 dk okuma

Yarışan görüşler

  • ADağ başında bir kutsal alan

    Kalıcı nüfusu olmayan, geniş bir bölgedeki avcı-toplayıcıların kurup ziyaret ettiği bir ritüel merkezi. Önce tapınak geldi, sonra köy (Schmidt).

  • BSimgelerle dolu evler

    Yapılar bir yerleşimin konutları ya da hanelere ait binalarıydı; ritüel gündelik yaşamın içine işlemişti ve ayrı bir 'tapınak' kategorisine gerek yok (Banning).

  • CÖzel yapıları olan bir yerleşim

    İnsanlar Göbeklitepe'de yaşıyordu ve yerleşimlerinin içinde, toplumsal ve ritüel işlevli anıtsal ortak yapılar barındırıyordu. Bugünkü araştırma ekibinin yöneldiği görüş budur (Clare, Kinzel ve çalışma arkadaşları).

"İlk tapınak" nasıl doğdu?

Klaus Schmidt 1990'ların ortasında Göbeklitepe'de kazıya başladığında karşısına çıkan şey bir köye benzemiyordu. Kabartmalı dikilitaşlarla çevrili büyük yuvarlak yapılar vardı; Çayönü ya da Nevali Çori gibi yerleşimlerden bilinen evleri, ocakları, ev içi döküntüyü andıran pek bir şey yoktu. Tepe yüksek, rüzgâra açık ve pınarsızdı. Schmidt buranın bir kutsal alan olduğu sonucuna vardı: gezici avcı-toplayıcıların ritüel için buluşup sonra dağıldığı bir yer. "Önce tapınak geldi, sonra kent" sözü dünyayı dolaştı.

UNESCO'nun tescil metni de bu okumanın bir bölümünü korur; anıtların büyük olasılıkla ritüellerle, belki de ölü gömme törenleriyle bağlantılı kullanıldığını belirtir.

İlk itiraz: ya bunlar evse?

2011'de arkeolog Ted Banning bu karşıtlığın kendisini sorguladı. Etnografya, kutsal ile gündelik olanın iç içe geçtiğini gösterir; Neolitik insanlar ölülerini ev tabanlarının altına gömüyor, duvarlarını boyuyordu. Göbeklitepe'nin yapıları da büyük, üstü örtülü, simgelerle yüklü evler olabilirdi. Kazı ekibi Banning'in genel saptamasını haklı buldu, ama yapıların çağdaş köylerde ender istisnalar olarak görülen "özel amaçlı yapılara" benzediğini ve tipik konut kalıntılarının eksik olduğunu yanıt olarak öne sürdü.

İkinci itiraz: kanıt değişti

Bu son gerekçe zayıfladı. 2019'dan bu yana yayımlanan çalışmalar 7000'den fazla öğütme aletini, tahılın bol miktarda işlendiğini gösteren fitolitleri, ana kayaya oyulmuş sarnıçları ve konut olarak yorumlanan küçük yapıları belgeliyor. Lee Clare'in 2020 tarihli özeti ile Moritz Kinzel ve Clare'in yapı tarihi çalışmaları artık ıssız bir kutsal alandan söz etmiyor. Bugünkü tablo, yüzyıllarca oturulmuş ve içinde olağanüstü yapılar barındıran bir yerleşim.

Bölgesel bir düzen

Taş Tepeler'in öteki yerleşimleri konuyu aydınlatıyor. Karahantepe'de ve Sayburç'ta ortak kullanım yapıları konutların yanında ya da yakınında duruyor. Oradan bakınca Göbeklitepe, tek başına bir katedralden çok, özel yapıların alışılmadık ölçüde yoğunlaştığı büyük bir bölge yerleşimine benziyor.

Bunu ne çözerdi?

En eski yapılarla çağdaş bir konut mahallesinin bütünüyle kazılması belirleyici olurdu; yapıların üstünün örtülü olup olmadığına ve tabanlarında ne yapıldığına dair sağlam kanıtlar da öyle. Mikro kalıntı çalışmaları, yapı evrelerinden yeni radyokarbon tarihleri ve Karahantepe ile karşılaştırmalar ya sürüyor ya da mümkün. Bu arada soru size: "tapınak" burada işe yarar bir sözcük mü, yoksa yanıltıyor mu? Görüşünüzü savunun ve aynı kanıtların tartışıldığı Yapılar neden dolduruldu? sorusuyla karşılaştırın.

Kanıt kartları

  • Kanıt

    Sıradan evlere benzemeyen anıtsal yapılar

    Yuvarlak-oval büyük yapılarda sekiler, 5,5 m'ye varan T biçimli dikilitaşlar ve zengin kabartmalar var. Bu tür yapılar dönemin başka yerleşimlerinde de bilinir, ama genellikle köy içindeki tek istisna olarak.

    Dietrich & Notroff 2015; Tepe Telegrams 2016–2017

  • Varsayım

    Sakini olmayan bir kutsal alan

    Klaus Schmidt'e göre tepede ocak, sıradan konut ve su kaynağı yoktu; dolayısıyla burası yaşanılan bir yer değil, gezici grupların ziyaret ettiği bir ritüel merkeziydi.

    Schmidt 2010, Documenta Praehistorica 37

  • Karşı kanıt

    Kutsal ile gündelik birbirinin karşıtı değil

    Ted Banning, yapıların simgelerle yüklü, üstü örtülü evler olabileceğini, 'tapınak' ile 'ev'i ayırmanın Neolitik'e modern Batılı bir ayrımı dayatmak olduğunu savundu.

    Banning 2011, Current Anthropology 52

  • Kanıt

    7000'den fazla öğütme aleti

    Sürtme taş buluntularının incelenmesi, büyük ölçekli bir tahıl işleme etkinliğini gösteriyor. Bu etkinlik özellikle büyük yapıların çevresindeki teraslarda yer alan küçük dörtgen yapılarla bağlantılı.

    Dietrich vd. 2019, PLOS ONE

  • Kanıt

    Sarnıçlar ve konutlar

    Bilinen toplam hacmi yaklaşık 153 metreküp olan kayaya oyulmuş sarnıçlar ve konut olarak yorumlanan yapılar, insanların höyükte uzun süre kaldığını gösteriyor.

    Dietrich vd. 2019; Clare 2020

  • Kanıt

    Kardeş yerleşimlerde aynı düzen

    Sayburç'ta kazıcılar bir alanda ortak kullanım yapısı, yaklaşık 70 m ötede ise konutlar buldu. Yerleşimin içine yerleşmiş özel yapılar artık bölgenin olağan düzeni gibi görünüyor.

    Özdoğan 2022, Antiquity 96

Görüşler (0)

Kendi yanıtınızı ya da argümanınızı yazın. Üyeler oylar ve puanlar; en yüksek skoru alan görüş en üste çıkar.

**kalın**, *italik*, [bağlantı](https://…), > alıntı

Yükleniyor…

Kaynaklar

  1. [1]Göbekli Tepe – UNESCO World Heritage Centre. UNESCO (2018)
  2. [2]K. Schmidt. Göbekli Tepe – the Stone Age Sanctuaries. New results of ongoing excavations with a special focus on sculptures and high reliefs. Documenta Praehistorica 37, 239–256 (2010)
  3. [3]E. B. Banning. So Fair a House: Göbekli Tepe and the Identification of Temples in the Pre-Pottery Neolithic of the Near East. Current Anthropology 52(5), 619–660 (2011)
  4. [4]O. Dietrich, J. Notroff. A sanctuary, or so fair a house? In defense of an archaeology of cult at Pre-Pottery Neolithic Göbekli Tepe. N. Laneri (ed.), Defining the Sacred, Oxbow Books, 75–89 (2015)
  5. [5]J. Notroff. A Sanctuary … or so fair a House? – The Tepe Telegrams. Alman Arkeoloji Enstitüsü (DAI) (2017)
  6. [6]L. Dietrich vd.. Cereal processing at Early Neolithic Göbekli Tepe, southeastern Turkey. PLOS ONE 14(5), e0215214 (2019)
  7. [7]L. Clare. Göbekli Tepe, Turkey. A brief summary of research at a new World Heritage Site (2015–2019). e-Forschungsberichte des DAI 2020, Faszikel 2, 81–88 (2020)
  8. [8]M. Kinzel, L. Clare. Monumental – compared to what? A perspective from Göbekli Tepe. A. B. Gebauer vd. (ed.), Monumentalising Life in the Neolithic, Oxbow Books, 31–50 (2020)
PaylaşXFacebookWhatsApp

İlgili

Henüz puan yok
Puan verin

Yorumlar (0)

**kalın**, *italik*, [bağlantı](https://…), > alıntı

Yükleniyor…