Çanak Çömleksiz Neolitik · yak. MÖ 9600–8000
Nasıl yaşadılar
Taşı yontan, ateşi yakan, ceylanı bekleyen ve elli tonluk bir kayayı yerinden oynatmayı göze alan insanların gündelik dünyası. Yedi bölüm; her birinde okuyacak bir yazı ve elinizle deneyebileceğiniz bir şey var.
Bölüm 01 · Besin ve arazi
Bozkırın sofrası
Dikilitaşları dikenler çiftçi değildi. Erken Holosen'in en bereketli coğrafyalarından birinde yaşayan avcı-toplayıcılardı: güneyde açık bozkır, kireçtaşı sırtlarda fıstık ve badem ağaçlıkları, Karacadağ'ın bazalt yamaçlarında yabani tahıl tarlaları. Yağışlar büyük olasılıkla bugünkünden biraz daha cömertti; dereler daha uzun süre akıyor, otlaklar büyük sürüleri besleyebiliyordu.
Göbeklitepe'den çıkan hayvan kemikleri, bugünkü analizlere göre bütünüyle yabani türlere aittir. Sayıca ceylan başı çeker; et miktarında ise yaban sığırı öndedir. Yaban eşeği, yaban domuzu, kızıl geyik, tavşan ve şaşırtıcı çeşitlilikte kuş listeyi tamamlar. İzotop ve yaş verileri, ceylanların ağırlıklı olarak yaz ortasından sonbahara kadar, göç eden sürüler bölgeden geçerken avlandığını düşündürüyor. Bu, tepedeki büyük buluşmaların da mevsimlik olabileceğine işaret eder.
Bitkileri görmek daha zordur, çünkü ancak kömürleştiklerinde korunurlar. Yabani siyez, yabani arpa, baklagiller, badem ve fıstık belgelenmiştir; binlerce öğütme taşı da tahılın çok büyük ölçekte işlendiğini gösterir. Bu bitkilerin o sırada ekilip ekilmediği ise açık bir sorudur. Su da bir sorundu: tepede kaynak yoktur; anakayaya oyulmuş sarnıçlar yağmur suyunu biriktirmek için kullanılmış olmalı.
Takvimleri yoktu; ama yılın ne zaman ne verdiğini bizden iyi biliyorlardı.
Etkileşim hazırlanıyor…
Metin sürümü
Çark, her kaynağın yılın hangi aylarında bulunduğunu gösterir. Aynı bilgi tablo olarak:
| Kaynak | Doruk ayları | Bulunduğu öteki aylar | Dayanak |
|---|---|---|---|
| Ceylan | Temmuz, Ağustos, Eylül, Ekim | Mayıs, Haziran, Kasım | Kazı verisi |
| Yaban sığırı | — | Ocak, Şubat, Mart, Nisan, Mayıs, Haziran, Temmuz, Ağustos, Eylül, Ekim, Kasım, Aralık | Varsayım |
| Yaban domuzu | Ekim, Kasım | Ocak, Şubat, Mart, Nisan, Mayıs, Haziran, Temmuz, Ağustos, Eylül, Aralık | Varsayım |
| Yaban eşeği | — | Ocak, Şubat, Mart, Nisan, Mayıs, Haziran, Temmuz, Ağustos, Eylül, Ekim, Kasım, Aralık | Varsayım |
| Yabani siyez | Haziran | Mayıs, Temmuz | Günümüz bitki takvimi |
| Yabani arpa | Mayıs | Nisan, Haziran | Günümüz bitki takvimi |
| Mercimek ve burçak | Mayıs | Nisan, Haziran | Günümüz bitki takvimi |
| Yabani badem | Ağustos, Eylül | Temmuz, Ekim | Günümüz bitki takvimi |
| Yabani fıstık (menengiç) | Eylül, Ekim | Ağustos, Kasım | Günümüz bitki takvimi |
Kaynaklar
- [1]Lang, C., Peters, J., Pöllath, N., Schmidt, K. & Grupe, G.. Gazelle behaviour and human presence at early Neolithic Göbekli Tepe, south-east Anatolia. World Archaeology 45 (3), 410–429 (2013)
- [2]Peters, J. & Schmidt, K.. Animals in the symbolic world of Pre-Pottery Neolithic Göbekli Tepe, south-eastern Turkey: a preliminary assessment. Anthropozoologica 39 (1), 179–218 (2004)
- [3]Neef, R.. Overlooking the Steppe-Forest: A Preliminary Report on the Botanical Remains from Early Neolithic Göbekli Tepe (Southeastern Turkey). Neo-Lithics 2/03, 13–16 (2003)
- [4]Dietrich, L., Meister, J., Dietrich, O., Notroff, J., Kiep, J., Heeb, J., Beuger, A. & Schütt, B.. Cereal processing at Early Neolithic Göbekli Tepe, southeastern Turkey. PLoS ONE 14 (5), e0215214 (2019)
Bölüm 02 · Taş ve aletler
Çakmaktaşı çağı
Metal yok, çömlek yok. Kesmek, kazımak, delmek, oymak için gereken her şey taştan yapılıyordu. Göbeklitepe'nin oturduğu kireçtaşı plato, iyi nitelikli çakmaktaşı yumrularıyla doludur; kazılarda ele geçen yüz binlerce yonga ve alet, taşın yerinde ve büyük miktarda işlendiğini gösterir. Çakmaktaşı, bu toplumun çeliğiydi.
Usta bir yontucu yumruyu önce çekirdeğe dönüştürür: düz bir vurma yüzeyi ve yüzey boyunca inen sırtlar hazırlar. Ardından doğru açıyla, kenara yakın tek bir vuruş uzun ve keskin bir dilgi koparır. Bu dilgiler ok ucuna, orak dişine, deliciye, kazıyıcıya dönüşür. Kireçtaşını oyan aletler de büyük olasılıkla çakmaktaşındandı. Bu beceri anlatılarak değil, yıllarca bir ustanın yanında izleyip deneyerek öğrenilirdi.
Obsidyen ise başka bir hikâye anlatır. Bu volkanik cam yörede bulunmaz. Kimyasal analizler, alandaki az sayıdaki obsidyen parçasının birbirinden çok uzak kaynaklardan geldiğini gösteriyor: Doğu Anadolu'da Bingöl ve Nemrut Dağı, Kapadokya'da Göllü Dağ. Yüzlerce kilometre. Taşın elden ele mi geçtiği, yoksa insanların mı yanlarında getirdiği bilinmiyor; ama tepe, geniş bir ilişkiler ağının düğüm noktasıydı.
Tek bir doğru vuruş: yüz bin yıllık bir bilginin özeti.
Etkileşim hazırlanıyor…
Metin sürümü
Harita, Göbeklitepe'de bulunan obsidyenin kimyasal olarak eşleştirildiği üç kaynak bölgesini gösterir (kuş uçuşu, yaklaşık):
- Göllü Dağ — Kapadokya, ≈ 400 km
- Bingöl — Doğu Anadolu, ≈ 230 km
- Nemrut Dağı (Van Gölü) — Doğu Anadolu, ≈ 330 km
Etkileşim hazırlanıyor…
Metin sürümü
- Çakmaktaşı yumrusu, üstünde düz bir vurma düzlemi olan koni biçimli bir çekirdeğe dönüştürülmüştür.
- Vurma düzleminin kenarında, yüzeydeki sırtların tam üstünde beş doğru nokta vardır. Her birine vurulduğunda bir yonga kopar.
- Yüzeyin ortasına, bir sırtın üstüne dik açıyla ya da çekirdeğin ucuna vurmak yanlıştır: her biri bir çatlak bırakır. Üç çatlak çekirdeği kullanılmaz kılar.
- Beşinci doğru vuruşla uzun, paralel kenarlı bir dilgi elde edilir.
Kaynaklar
- [1]Schmidt, K.. Göbekli Tepe: A Stone Age Sanctuary in South-Eastern Anatolia. ex oriente, Berlin (2012)
- [2]Carter, T., Grant, S., Kartal, M., Coşkun, A. & Özkaya, V.. Networks and Neolithisation: sourcing obsidian from Körtik Tepe (SE Anatolia). Journal of Archaeological Science 40 (1) (2013)
- [3]Carter, T.. Obsidian characterisation study for the Göbekli Tepe project, summarised on the project's research blog "The Tepe Telegrams". German Archaeological Institute (DAI)
- [4]Whittaker, J. C.. Flintknapping: Making and Understanding Stone Tools. University of Texas Press (1994)
Bölüm 03 · Ateş
Ateşi çağırmak
Ateş, bu dünyanın en eski teknolojisiydi: ısı, ışık, pişmiş yemek, yırtıcılara karşı korunma ve gece boyunca süren sohbet. Kömürleşmiş tohumlar, yanmış kemikler ve odun kömürü, alanda ateşin sürekli yakıldığını gösterir. Kömür analizleri yakacağın çoğunlukla fıstık ve badem odunu olduğuna işaret eder.
Ateşin nasıl yakıldığına dair doğrudan bir buluntu yok; ahşap ve ip toprakta çürür. Sürtünmeyle ateş yakma — elle çevrilen matkap ya da yaylı matkap — en olası yöntemdir. Kuru bir mil, yumuşak bir taban tahtası ve iyi hazırlanmış kav gerekir. Yaylı matkabın ilkesi tanıdıktı: taş boncukları ve kapları delmek için de benzer bir döndürme hareketi gerekir. Yine de bu bir çıkarımdır, kanıt değil.
Ateşin en iddialı kullanımı kireç yakmaktı. Kireçtaşı yaklaşık 800–900 °C'de saatlerce ısıtılınca sönmemiş kirece dönüşür; suyla karıştırılınca sertleşen bir harç verir. Çanak Çömleksiz Neolitik'te Yakındoğu'nun pek çok yerinde kireç sıva ve tabanlar yapılmıştır; Nevali Çori'nin terrazzo tabanı bunun yakın bir örneğidir. Göbeklitepe'deki bazı tabanların yapay mı, yoksa düzeltilmiş anakaya mı olduğu ise yeniden tartışılmaktadır.
Yay gider gelir, mil döner, duman yükselir. Sabır, ilk yakıttır.
Etkileşim hazırlanıyor…
Metin sürümü
Yaylı matkapta bir mil, yayın kirişine dolanır; yay ileri geri çekildikçe mil, yumuşak bir taban tahtasındaki oyukta döner. Sürtünme tahtayı ısıtır: önce ısı, sonra duman ve kömürleşmiş toz, en sonunda kor oluşur. Durulursa tahta soğur. Etkileşimde yayı sürükleyerek ya da sol–sağ ok tuşlarına sırayla basarak ısı %100'e çıkarılır; "Geç — ateşi yak" düğmesi doğrudan sonuca götürür.
Kaynaklar
- [1]Kingery, W. D., Vandiver, P. B. & Prickett, M.. The Beginnings of Pyrotechnology, Part II: Production and Use of Lime and Gypsum Plaster in the Pre-Pottery Neolithic Near East. Journal of Field Archaeology 15 (2), 219–244 (1988)
- [2]Hauptmann, H.. Ein Kultgebäude in Nevalı Çori. in: Frangipane et al. (eds.), Between the Rivers and Over the Mountains. Rome (1993)
- [3]Neef, R.. Overlooking the Steppe-Forest: A Preliminary Report on the Botanical Remains from Early Neolithic Göbekli Tepe (Southeastern Turkey). Neo-Lithics 2/03, 13–16 (2003)
Bölüm 04 · Anıtı inşa etmek
Elli tonu yerinden oynatmak
Taş ocakları yapıların hemen yanındadır: tepeyi çevreleyen kireçtaşı plato. Ustalar, dikilitaşın çevresini çakmaktaşı kazmalarla oyarak bir kanal açıyor, sonra bloğu doğal tabaka çizgisinden kaldırıyordu. Yarım bırakılmış işler hâlâ yerinde durur; en büyüğü yaklaşık 7 metre uzunluğundadır ve tamamlansaydı 50 ton kadar gelebilirdi.
Tekerlek yok, yük hayvanı yok. Geriye insan gücü, ip, kaldıraç, kızak ve belki ahşap kütükler kalır. Bunların hiçbiri korunmadı; bildiklerimiz, başka megalit kültürleriyle yapılan karşılaştırmalara ve deneylere dayanır. Deneyler, kızağın ve ıslatılmış ya da ahşap döşenmiş bir yolun gereken çekiş gücünü yarıdan fazla azaltabildiğini gösteriyor. Yol kısadır — birkaç yüz metre — ama arazi engebelidir ve asıl tehlikeli iş, dikilitaşı çukuruna dikmektir.
Kaç kişi gerekti? Hiçbir yazılı kayıt, hiçbir sayım yok. Klaus Schmidt, büyük dikilitaşlar için yüzlerce kişilik ekiplerden söz etmişti; daha yeni değerlendirmeler bu sayıları abartılı bulur ve daha küçük, daha uzun süre çalışan grupları olası görür. Aşağıdaki hesap makinesi bir yanıt vermez; yalnızca varsayımları değiştirdiğinizde sonucun ne kadar oynadığını gösterir.
Asıl mühendislik taşta değil, insanları bir araya getirmekteydi.
Etkileşim hazırlanıyor…
Metin sürümü
Hesap makinesinin örnek sonuçları: 300 m, hafif yokuş (3°). Her hücre: çekici + destek, gün, tahıl. Bunlar bilgiye dayalı tahminlerdir, ölçüm değildir; formüller ve varsayımlar hesap makinesinin altında yazılıdır.
| Dikilitaş | Sürükleme | Ahşap yolda kızak | Kütüklerde kızak |
|---|---|---|---|
| Çevre dikilitaşı (≈ 5 t) | 185 + 37 kişi, 6 gün, 1.176 kg | 95 + 34 kişi, 5 gün, 570 kg | 55 + 28 kişi, 5 gün, 367 kg |
| Merkez dikilitaşı (≈ 10 t) | 369 + 74 kişi, 6 gün, 2.346 kg | 190 + 67 kişi, 5 gün, 1.134 kg | 110 + 55 kişi, 5 gün, 728 kg |
| Ocaktaki yarım dikilitaş (≈ 50 t) | 1.843 + 369 kişi, 6 gün, 11.711 kg | 950 + 333 kişi, 5 gün, 5.661 kg | 546 + 273 kişi, 5 gün, 3.614 kg |
Kaynaklar
- [1]Schmidt, K.. Göbekli Tepe: A Stone Age Sanctuary in South-Eastern Anatolia. ex oriente, Berlin (2012)
- [2]Richards, J. & Whitby, M.. The Engineering of Stonehenge. Proceedings of the British Academy 92 (1997)
- [3]Fall, A., Weber, B., Pakpour, M. et al.. Sliding Friction on Wet and Dry Sand. Physical Review Letters 112, 175502 (2014)
- [4]Banning, E. B.. So Fair a House: Göbekli Tepe and the Identification of Temples in the Pre-Pottery Neolithic of the Near East. Current Anthropology 52 (5), 619–660 (2011)
Bölüm 05 · Şölen ve bira varsayımı
Emeğin karşılığı: şölen
Yüzlerce insanı ağır bir işe nasıl ikna edersiniz? Etnografya, parası ve kralı olmayan toplumlarda yaygın bir yanıt verir: iş şöleni. Ev sahibi bol yiyecek ve içecek sunar, konuklar emek verir. Bugün de dünyanın pek çok yerinde ev, tarla ve yol böyle yapılır. Göbeklitepe'de bu modeli çağrıştıran çok şey var.
Yapıların dolgusu, başta ceylan ve yaban sığırı olmak üzere, ilikleri için kırılmış çok büyük miktarda hayvan kemiği içerir. Binlerce öğütme taşı tahılın büyük ölçekte işlendiğini gösterir. Kireçtaşından oyulmuş, en büyüğü yaklaşık 160 litre alan tekneler ise akla kalabalıklar için hazırlanan bir şeyi getirir: lapa mı, yoksa mayalanmış bir içki mi?
Bira varsayımı buradan doğar. Bazı teknelerdeki gri-siyah kalıntılarda yapılan ön testler, tahılın ıslatılıp mayalanması sırasında oluşabilen oksalata işaret etti. Ancak oksalat başka yollarla da oluşur; sonuçlar düşündürücüdür, kanıtlayıcı değildir. Daha da önemlisi, kemik ve taş yığınlarının büyük şölenlerden mi, yoksa yüzyıllar boyunca biriken gündelik yaşamdan mı kaldığı tartışılıyor. Aşağıdaki panoda bulguyu, yorumu ve tartışmalı olanı kendiniz ayırın.
Kanıt bir teknedir. Bira ise o teknenin içine koyduğumuz hikâye.
Etkileşim hazırlanıyor…
Metin sürümü
- BulguYapılarda, en büyüğü yaklaşık 160 litre alan kireçtaşı tekneler bulundu. Tekneler yerinde duruyor ve ölçülebiliyor. İçlerine ne konduğu ise ayrı bir sorudur.
- BulguBinlerce öğütme taşı ele geçti; kullanım izleri tahıl işlendiğini gösteriyor. Kullanım izi ve fitolit analizleri yayımlandı (Dietrich vd. 2019). Ölçek olağanüstü; amaç ise yoruma açık.
- BulguDolgu toprağı, başta ceylan ve yaban sığırı olmak üzere çok büyük miktarda kırık hayvan kemiği içeriyor. Kemikler sayıldı ve türleri belirlendi. Tek seferlik şölenlerden mi yoksa gündelik yemekten mi biriktikleri tartışılır.
- TartışmalıBazı teknelerdeki kalıntılarda yapılan ön kimyasal testler oksalat izine işaret etti. Oksalat, tahılın ıslatılıp mayalanmasıyla oluşabilir; ama başka yollarla da oluşur. Testler ön niteliktedir: düşündürücü, kanıtlayıcı değil.
- TartışmalıGöbeklitepe'de bira yapılıyordu. Kazı ekibinin bir bölümü bu varsayımı savundu; kesin biyokimyasal kanıt yok. Tekneler lapa ya da su için de kullanılmış olabilir.
- YorumŞölenler, büyük işler için insan toplamanın ve emeğin karşılığını vermenin yoluydu. "İş şöleni" modeli etnografik örneklere dayanır ve bulgularla uyumludur; ama doğrudan kazılıp çıkarılamaz.
- YorumŞölenler için gereken tahıl, insanları ekip biçmeye yöneltti. Çekici bir varsayım: evcil siyezin kökeni yakındaki Karacadağ'a uzanıyor. Ancak nedensellik kanıtlanmış değil.
- TartışmalıAlanda kimse yaşamıyordu; burası yalnızca törenler için gelinen bir yerdi. İlk kazıcıların görüşü buydu. Yeni kazılar konut olabilecek yapılar, sarnıçlar ve gündelik işlere ait izler ortaya çıkardı; tablo değişiyor.
Kaynaklar
- [1]Dietrich, O., Heun, M., Notroff, J., Schmidt, K. & Zarnkow, M.. The role of cult and feasting in the emergence of Neolithic communities. New evidence from Göbekli Tepe, south-eastern Turkey. Antiquity 86 (333), 674–695 (2012)
- [2]Dietrich, L., Meister, J., Dietrich, O., Notroff, J., Kiep, J., Heeb, J., Beuger, A. & Schütt, B.. Cereal processing at Early Neolithic Göbekli Tepe, southeastern Turkey. PLoS ONE 14 (5), e0215214 (2019)
- [3]Dietrich, L. et al.. Investigating the function of Pre-Pottery Neolithic stone troughs from Göbekli Tepe – An integrated approach. Journal of Archaeological Science: Reports 34 (2020)
- [4]Dietler, M. & Herbich, I.. Feasts and Labor Mobilization: Dissecting a Fundamental Economic Practice. in: Dietler & Hayden (eds.), Feasts. Smithsonian Institution Press, 240–264 (2001)
- [5]Banning, E. B.. So Fair a House: Göbekli Tepe and the Identification of Temples in the Pre-Pottery Neolithic of the Near East. Current Anthropology 52 (5), 619–660 (2011)
Bölüm 06 · Semboller ve inanç
Taştan bedenler
T biçimli dikilitaşlar soyut sütunlar değildir. D Yapısı'nın ortasındaki iki dev dikilitaşta kollar, karnın üzerinde buluşan eller, bir kemer ve kemerden sarkan bir tilki postu kabartma olarak işlenmiştir. Boyları beş metreyi aşar; çevre duvarına gömülü daha küçük dikilitaşlar ise onlara doğru bakar gibi dizilmiştir. Yatay üst blok baştır; yüzü yoktur. Bunlar taştan bedenlerdir — ama kimin bedenleri?
Çevrelerindeki hayvan dünyası seçicidir. Yılanlar, tilkiler, yaban domuzları, akrepler, akbabalar, turnalar, yaban sığırları: çoğu tehlikeli, birçoğu açıkça erkek olarak gösterilmiş. Sofranın baş konuğu ceylan ise ender görünür. Demek ki kabartmalar yenilenleri değil, anlatılanları gösterir. Her yapıda farklı bir hayvanın öne çıkması, kimi araştırmacılara farklı grupların simgelerini düşündürmüştür.
Buradan ötesi yorumdur. Atalar, klan totemleri, ölüler dünyasının bekçileri, şamanların yardımcı ruhları — hepsi önerilmiş, hiçbiri kanıtlanmamıştır. Yazı yoktur; elimizde yalnızca biçimler ve onların yinelenişi var. Sözcükler ve anlamlar kayboldu; geriye taşa kazınmış düzen kaldı. Emin olabildiğimiz şey şu: aynı işaretler Karahantepe'den Sayburç'a, Nevali Çori'ye kadar yinelenir. Bu insanlar ortak bir imge dilini paylaşıyordu.
Yüzleri yok. Belki de bakılmak için değil, bakmak için dikildiler.
Etkileşim hazırlanıyor…
Metin sürümü
Model, birkaç dikilitaştan bilinen özellikleri bir araya getiren şematik bir T dikilitaşıdır (yaklaşık 4 m). Üzerindeki yedi nokta:
- Baş: yüzü olmayan T (Yan yüz A): Yatay üst blok genellikle baş olarak okunur. Göz, ağız, burun yoktur; bu bilinçli bir soyutlamadır. Kimi araştırmacılar bunu ataların ya da insanüstü varlıkların tasviri sayar — bu bir yorumdur.
- Kollar ve eller (Ön yüz (karın)): D Yapısı'nın merkez dikilitaşlarında kollar geniş yüzlerden aşağı iner, dirsekte kıvrılır ve uzun parmaklı eller dar ön yüzde, karnın üzerinde buluşur. Dikilitaşların insan biçimli olduğunun en açık kanıtı budur.
- Tilki (Yan yüz A): Tilki, Göbeklitepe'de en sık rastlanan hayvanlardan biridir; 18 numaralı dikilitaşta kolun kıvrımında durur, belden de bir tilki postu sarkar. Bir klanın simgesi mi, bir anlatının kahramanı mı? Bilinmiyor.
- Kemer ve H işaretleri (Ön yüz (karın)): Kemerin üzerinde H ve C biçimli işaretler dizilidir. Aynı işaretler başka dikilitaşlarda ve başka yerleşimlerde de görülür: ortak bir işaret dili vardı, ama anlamını bilmiyoruz.
- Boyundaki işaretler (Ön yüz (karın)): 18 numaralı dikilitaşın boynunda bir H işareti, altında bir hilal ve bir daire bulunur — belki bir kolye. Ay ve Güneş olarak okunmaları yaygındır, ancak kanıtlanamaz.
- Akbaba, akrep, yılan (Yan yüz B): Tasvir edilen hayvanların çoğu tehlikelidir: yılanlar, akrepler, yaban domuzları, yırtıcı kuşlar. Av hayvanı olan ceylan ise nadirdir. Bu seçki bir menü değil, bir anlatı dünyasıdır; akbabalar kimi yorumlarda ölümle ilişkilendirilir.
- Uzun bacaklı kuşlar (Yan yüz A): Kimi dikilitaşların alt kısmında ve kaidesinde kuş dizileri yer alır. Uzun bacaklı kuşların dizleri insan gibi öne bükülür; bu yüzden bazı araştırmacılar kılık değiştirmiş dansçılardan söz eder — varsayım olarak.
Kaynaklar
- [1]Peters, J. & Schmidt, K.. Animals in the symbolic world of Pre-Pottery Neolithic Göbekli Tepe, south-eastern Turkey: a preliminary assessment. Anthropozoologica 39 (1), 179–218 (2004)
- [2]Schmidt, K.. Göbekli Tepe – the Stone Age Sanctuaries. New results of ongoing excavations with a special focus on sculptures and high reliefs. Documenta Praehistorica 37, 239–256 (2010)
- [3]Schmidt, K.. Göbekli Tepe: A Stone Age Sanctuary in South-Eastern Anatolia. ex oriente, Berlin (2012)
- [4]Banning, E. B.. So Fair a House: Göbekli Tepe and the Identification of Temples in the Pre-Pottery Neolithic of the Near East. Current Anthropology 52 (5), 619–660 (2011)
Bölüm 07 · Gökyüzü
Başka bir kutup yıldızı
Göbeklitepe'nin gecesi bizimkinden karanlıktı ve gökyüzü başka türlü dönüyordu. Yer ekseni, yaklaşık 26.000 yılda bir tur atan bir topaç gibi yalpalar. On bir bin altı yüz yıl önce gök kutbu bugünkü Kutup Yıldızı'nın yakınında değil, Herkül takımyıldızının içinde, Vega'dan çok uzak olmayan bir noktadaydı. Bazı tanıdık yıldızlar hiç doğmuyor, bazıları ise hiç batmıyordu.
Bunlar hesaplanabilir. Aşağıdaki benzetim, parlak yıldızların konumunu ve gündönümlerinde Güneş'in doğup battığı yönleri yaklaşık olarak hesaplar; birkaç derecelik hata payı vardır. Avcı-toplayıcıların gökyüzünü izlediğinden kuşku duymak için neden yok: mevsimleri, göçleri ve hasadı haber veren en güvenilir saat oydu.
Yapıların bilerek yıldızlara yöneltildiği ise ayrı bir iddiadır. Sirius'un doğuşuna, Deneb'in batışına ya da Orion'a yönelim öneren çalışmalar yayımlandı; 43 numaralı dikilitaşın bir kuyrukluyıldız çarpmasını kaydettiği de ileri sürüldü. Kazı ekibi bu okumaları ikna edici bulmuyor: yapıların özgün biçimi, üstlerinin örtülü olup olmadığı ve kesin yapım tarihleri bilinmeden yönelim tartışmak, onlara göre erkendir. Burada gösterilen hiçbir çizgi bir hizalanma kanıtı değildir.
Gökyüzünü hesaplayabiliriz. Ona bakanların ne düşündüğünü hesaplayamayız.
Etkileşim hazırlanıyor…
Metin sürümü
Hesaplanan değerler (yaklaşık, birkaç derece hata payı), 37,22° kuzey enlemi için. Eksen eğikliği: bugün 23,44°, MÖ 9600 dolayında 24,19°. Yaz gündönümünde Güneş'in doğuş yönü (kuzeyden doğuya): bugün 59,3°, o zaman 58,3°; kış gündönümünde bugün 119,2°, o zaman 120,2°. Batış yönleri bunların batıya simetriğidir.
| Yıldız | Bugün: dik açıklık | Bugün | MÖ 9600: dik açıklık | MÖ 9600 | Kutba uzaklık (MÖ 9600) |
|---|---|---|---|---|---|
| Polaris (Kutup Yıldızı) | 89,3° | hiç batmaz | 42,9° | doğar ve batar | 47,1° |
| Vega | 38,8° | doğar ve batar | 73,5° | hiç batmaz | 16,5° |
| Deneb | 45,3° | doğar ve batar | 53,0° | hiç batmaz | 37,0° |
| Sirius (Akyıldız) | -16,7° | doğar ve batar | -52,5° | doğar ve batar | 142,5° |
| Alnilam (Orion Kuşağı) | -1,2° | doğar ve batar | -47,5° | doğar ve batar | 137,5° |
| Ülker (Pleiades) | 24,1° | doğar ve batar | -19,8° | doğar ve batar | 109,8° |
| Arcturus | 19,2° | doğar ve batar | 53,0° | hiç batmaz | 37,0° |
| Antares | -26,4° | doğar ve batar | 19,7° | doğar ve batar | 70,3° |
Ufka birkaç derece yakın sonuçlar (örneğin Sirius'un o dönemde doğup doğmadığı) modelin hata payı içindedir. Yapıların yıldızlara ya da gündönümlerine yöneltildiği iddiaları varsayımdır ve kazı ekibince tartışmalı bulunur.
Kaynaklar
- [1]Notroff, J., Dietrich, O., Dietrich, L. et al.. More than a vulture: A response to Sweatman and Tsikritsis. Mediterranean Archaeology and Archaeometry 17 (2), 57–63 (2017)
- [2]Sweatman, M. B. & Tsikritsis, D.. Decoding Göbekli Tepe with archaeoastronomy: What does the fox say?. Mediterranean Archaeology and Archaeometry 17 (1), 233–250 (2017)
- [3]Magli, G.. Sirius and the project of the megalithic enclosures at Göbekli Tepe. Nexus Network Journal 18 (2016)
- [4]Laskar, J.. Secular terms of classical planetary theories using the results of general theory. Astronomy and Astrophysics 157, 59–70 (1986)
- [5]Meeus, J.. Astronomical Algorithms (2nd ed.). Willmann-Bell (1998)