Oyunda
Yontucu, emeği anıta dönüştüren rol olarak planlanıyor. Bir dikilitaş yontucunun elinden üç kez geçer; her geçiş kendi riskini taşıyan ayrı bir eylemdir.
- Katmanı oku: kesime başlamadan önce yontucu kireçtaşı katmanını inceler. Yüksek Taş sezgisi gizli kusurları ortaya çıkarır ve haftalarca süren emeğin çatlak bir taslakla bitme olasılığını düşürür.
- Taslağı ayır: dikilitaşın çevresine, taş ana kayadan kaldıraçla sökülebilene dek kanallar açılır. Çakmaktaşı kazmaları acımasız bir hızla tüketen, en uzun adımdır.
- Düzelt ve işle: taş dikildikten sonra (ya da oyuncu isterse önce) yüzey düzeltilir ve kabartmalar eklenir. Alçak kabartma çabuk biter; yüksek kabartma ve üç boyutlu hayvan yontuları bir usta ve çok gün ister.
İki değer farklı yönlere çeker: Taş sezgisi dikilitaşı kurtarır, İncelik ona anlam katar. İnce işlenmiş bir dikilitaş düz olandan daha çok Ün kazandırır ve totemi işlenen klanı hoşnut eder. Tasarımın en sert riski, işlendikten sonra yolda kırılan taştır. İleriki geliştirmelerin taş kapları (armağan ve biracı için tekne) ve Karahantepe'deki gibi doğrudan ana kayaya oymayı açması amaçlanıyor.
Tarihsel temel
İşin yapıldığı tartışmasızdır; tartışmalı olan, işi yapanın kimliğidir. UNESCO, Göbeklitepe'nin 5,5 metreye varan T biçimli dikilitaşlarının bitişikteki kireçtaşı platosundan kesildiğini ve bunların "uzmanlaşmış zanaatkârların varlığına tanıklık ettiğine inanıldığını" belirtir.1 Platodaki bir taş ocağı alanında hâlâ yerinde duran yarım kalmış dikilitaş yöntemi gösterir: taşın çevresine kanallar açılarak ana kayadan ayrılması amaçlanmıştır.2 Karahantepe'de taş ocakları tepenin batı teraslarındadır; AB Yapısı'nda ise dikmeler ve bir insan başı, oda oyulurken canlı kayadan biçimlendirilmiştir.3
Yontucular birden çok tekniğe hâkimdi. Sayburç'ta aynı pano, alçak kabartmayı yüksek kabartma tek bir figürle bir araya getirir.4 Üç boyutlu yontular, taş kaplar ve küçük figürinler bu yelpazeyi tamamlar; Gürcütepe'de işlik alanlarında bulunan yarım kalmış kireçtaşı figürinler, yontma işinin sıradan evlerin arasında da yapıldığını gösterir.5
Bunların tümü taş aletlerle yapılmıştır. Yontucuların başkalarınca beslenen tam zamanlı uzmanlar mı, yoksa toplanma zamanlarında taş işleyen becerikli kişiler mi olduğu taşlardan okunamaz. Oyundaki "yontucu", belgelenmiş bir mesleğe değil, kanıtlanmış bir beceriye dayanan bir roldür.
Açık sorular
- Kabartmalar taş dikilmeden önce mi, sonra mı işlendi? Büyük olasılıkla ikisi de; ama tek tek örneklerde bunu söylemek çoğu kez güç.
- Büyük bir dikilitaş ne kadar sürede, kaç kişiyle bitiyordu? Yayımlanmış tahminler birbirinden çok farklı ve benzetmeye dayanıyor.
- Yontucular yerleşimler arasında dolaşıyor muydu? Benzer motifler ortak kurallara işaret eder; aynı ellere işaret etmesi gerekmez.
- Neyin işleneceğine kim karar veriyordu?
İlgili
- Yongacı
- Jeoloji
- Mimari planlama
- Dikilitaşlar nasıl taşındı?
- T biçimli dikilitaşlar ne anlatıyor?
- Karahantepe (yapım alanı)
Footnotes
-
UNESCO Dünya Mirası Merkezi, "Göbekli Tepe", kısa tanıtım metni ve ölçüt (iv). ↩
-
Schmidt 2010, Documenta Praehistorica 37. ↩
-
N. Karul, Karahantepe sayfası, Taş Tepeler projesi (tastepeler.org). ↩
-
Özdoğan 2022, Antiquity 96(390): 1599–1605. ↩
-
M. Erdalkıran ve B. Helwing, Gürcütepe sayfası, Taş Tepeler projesi. ↩