Oyunda
Kurulacak bir kolluk birimi yoktur. Hukuk, oyuncunun toplanmalarda önerdiği, klanların da kabul ettiği, değiştirdiği ya da görmezden geldiği bir töreler bütünü olarak planlanıyor. Bir töre ancak yeterince yaşlı onu hatırlayıp yinelediği sürece var olur; bu yüzden her törenin Bilgi cinsinden bir bakım bedeli vardır.
Töreler iki kümede toplanır.
- Çalışma kuralları — işin ne zaman başlayıp biteceği, taş çekilirken ritmi kimin vereceği, ocağa kimin girebileceği, her klanın kaç gün borçlu olduğu.
- Paylaşım kuralları — avın nasıl bölüşüleceği, şölende önce kimin yiyeceği, verilen emek karşılığında klanın ne alacağı, bakılan bir öbeği kimin biçebileceği.
Bir kural çiğnendiğinde oyuncu giderek ağırlaşan bir basamak dizisinden yanıt seçer: herkesin önünde alaya alma, tazminat isteme, bir sonraki şölenden dışlama ya da yerleşimden kovma. Planlanan durumlar şunlar:
- Hırsızlık — malın iadesi ve tazminat; yinelenirse dışlanma.
- Yaralama — kusurlunun klanı, yaralının hanesine bakım ve yiyecek borçlanır.
- Devamsızlık — söz verdiği emeği göndermeyen klan payını ve İtibar'ının bir bölümünü yitirir.
- Kusurlu iş — çatlayan dikilitaş ya da tutmayan bira, yapana mal değil saygınlık kaybettirir.
Her karar iki tarafın da Güven'ini oynatır. Fazla yumuşak davranılırsa bedavacılık yayılır; fazla sert davranılırsa bütün bir klan evine döner ve evlilik bağlarını da yanında götürür.
Tarihsel temel
Açıkça söylemek gerekir: Göbeklitepe'de ya da başka bir Taş Tepeler yerleşiminde kurallara, yargılamaya ya da cezaya ilişkin doğrudan kanıt yoktur. Yazılı metin bulunmaz; hiçbir buluntu da inandırıcı biçimde bir kuralın kaydı ya da bir yaptırımın izi olarak yorumlanmamıştır. Bu sayfadaki her şey benzetmedir.
Benzetmenin kaynağı, resmî otoritesi olmayan küçük ölçekli toplumların etnografyasıdır. Christopher Boehm'ün karşılaştırmalı çalışması, bu tür grupların zorbaları, hilecileri ve istifçileri dedikodu, alay, söz dinlememe, dışlama ve uç durumlarda öldürme yoluyla nasıl dizginlediğini anlatır.1 Polly Wiessner'ın Ju/'hoansi üzerine uzun soluklu araştırması, kuralların çoğunlukla sözle — şaka, eleştiri ve yakınmayla — korunduğunu, cezalandırmanın bedelinin gruba yayıldığını ve şiddetin seyrek olduğunu ortaya koymuştur.2 Etin paylaşımına ilişkin katı beklentiler, en yaygın bildirilen kurallar arasındadır.
Arkeolojinin gösterdiği şey, düzenlenmesi gereken iş birliğinin ölçeğidir: kalabalık işgücü, kuşaklar boyu yinelenen inşa etkinliği ve yerleşimler arasında paylaşılan gelenekler.3 Bunun gerçek yetkiye sahip önderler mi gerektirdiği, yoksa töre ve uzlaşıyla mı yürüyebildiği tartışmalıdır. Bu benzetmeler çok farklı ortamlarda yaşayan yakın dönem halklarından gelir; MÖ onuncu binyıla güvenle yansıtılamaz.
Açık sorular
- İnşa projeleri kuralları uygulatacak yetkili kişiler mi gerektiriyordu, yoksa toplumsal baskı yeterli miydi?
- Klanlar arası anlaşmazlıklar toplanmalarda mı çözülüyordu; yapıların bunda bir payı var mıydı?
- Tehlikeli hayvan imgeleri, öteki anlamlarının yanında uyarı ya da ahlak öyküleri de taşımış olabilir mi?
- Kurallar yazı olmadan kuşaklar boyunca nasıl değişmeden korunuyordu?