Oyunda
Taş taşımak bir ilerleme çubuğu olarak değil, küçük bir fizik bulmacası olarak planlanıyor. Her dikilitaşın bir kütlesi vardır; her yöntem gereken çekiş gücünü ve göze alınan riski değiştirir.
- Kızak. Varsayılan yöntem. Gereken çekiş kütleye, eğime ve zemine bağlıdır; kızak tabanlarının altını ıslatmak ya da ahşap ray döşemek sürtünmeyi azaltır.
- Tomruklar. Hazırlanmış düz zeminde hızlıdır; ama engebeli kayada tomruklar sıkışır ve ezilir, yük yokuş aşağı kaçabilir.
- Kaldıraçlar. Bloğu yatağından kurtarmak, kızağa bindirmek ve ince ayar yapmak için kullanılır. Her kaldıraç ekibi, araya takoz taşları koyarak yükü kısa ve güvenli adımlarla kaldırır.
- İpler. İpin bir dayanım ve bir yıpranma değeri vardır; ipi işe yarar biçimde kavrayabilecek çekici sayısını ipin uzunluğu sınırlar.
- Rampalar. Toprak ve moloz rampalar, iş günü karşılığında daha yumuşak bir eğim sağlar.
T biçimli dikilitaşı dikmek oyunun büyük sahnesidir: taşın ayağı kaldıraçlarla yuvasına yaklaştırılır, başı toprak bir rampa ya da ahşap bir iskele üzerinden yukarı çekilir, dengeleyici ekipler taş kamalanana dek dönmesini engeller. Başarısız bir kaldırma taşı çatlatabilir ya da ekibi yaralayabilir.
Gökyüzü ve yön. Gökyüzü gözcüsü yere bir gölge çubuğu (gnomon) dikebilir: gölgenin ucunun sabah ve öğleden sonra bir çembere değdiği noktalar işaretlendiğinde gerçek doğu–batı çizgisi, bunun orta dikmesiyle de kuzey–güney bulunur. Bir yapıyı yönlendirmek isteğe bağlıdır ve tören değerini artırır.
Tarihsel temel
Ocak işi iyi anlaşılmıştır. Göbeklitepe'yi çevreleyen platoda, istenen biçimin çevresine çakmaktaşı kazmalarla kanallar açılmış, doğal tabaka düzlemine ulaşılınca parça büyük olasılıkla ahşap kirişler ve kamalarla, yani kaldıraçla yerinden oynatılmıştır.1 D yapısının merkez dikilitaşları yaklaşık 5,5 m yüksekliğinde ve kabaca 8–10 ton ağırlığındadır; ocakta yarım kalmış bir dikilitaş ise yaklaşık 7 m uzunluğundadır ve 50 ton dolayında gelirdi. Taşıma mesafeleri kısadır: 100 m'nin altından yaklaşık 500 m'ye kadar.1
Taşımanın kendisine ilişkin doğrudan iz yoktur. Kazı ekibi, megalitlerin ahşap kızaklarla çekildiği Endonezya'dan etnografik kayıtlara işaret eder; Nias adasında yaklaşık 4 m³'lük bir taşı 525 erkeğin üç günde 3 km taşıdığı aktarılır.2 Canlandırmalarda sıkça görülen tomrukların ise kanıt temeli zayıftır ve engebeli zeminde iyi çalışmazlar.3 Dikilitaşların nasıl dikildiği de belgelenmemiştir. C ve D yapılarında merkez dikilitaşlar, anakayadan yontulmuş kaidelerdeki sığ yuvalarda durur; bu da onları neyin ayakta tuttuğu sorusunu gündeme getirir. Bir çatı ya da ahşap bir taşıyıcı düzen olasılıklar arasındadır.4
Yapılar için bilinçli bir ana yön yönelimi gösterilebilmiş değildir. Gölge çubuğu yöntemi yalındır ve daha geç antik dönemlerden bilinir, ama Neolitik için belgelenmemiştir. Oyunda yeniden kurulmuş bir teknik olarak değil, akla yatkın bir olasılık olarak sunulur.
Açık sorular
- Kızak mı, tomruk mu, yoksa başka bir şey mi? Bir gün bir çekme yolu, ray kerestesi ya da aşınma izi bulunacak mı?
- Gerçekte kaç kişi gerekiyordu; katılanların sayısı bundan ne kadar fazlaydı?
- Dikilitaşlar nasıl dikildi ve bu kadar sığ yuvalarda nasıl dengede tutuldu?
- Yapılardan herhangi biri bilerek yönlendirildi mi, yönlendirildiyse neye doğru?
İlgili
- Dikilitaşlar nasıl taşındı?
- Astronomi
- İş güvenliği
- Jeoloji: ocak yeri seçmek
- Mimari planlama
- Astronomik bir amaç var mıydı?
Footnotes
-
Dietrich, O. 2016, "How did they do it? Making and moving monoliths at Göbekli Tepe", The Tepe Telegrams. ↩ ↩2
-
Schröder, E. E. W. 1917; Dietrich 2016 içinde aktarıldığı biçimiyle. ↩
-
Harris, B. 2018, Oxford Journal of Archaeology 37(3). ↩
-
Kinzel, M. & Clare, L. 2020, "Monumental – compared to what? A perspective from Göbekli Tepe". ↩