Yerinde bir soru
Avcılık ve toplayıcılıkla yaşayan insanlar göğü tanırdı. Yıldızların dönüşü ve gün doğumunun ufuk boyunca gidip gelişi, ceylan göçlerini ve otların olgunlaşmasını belirleyen mevsimleri haber verirdi. Göbeklitepe'yi kuranların bu bilgiyi anıtlarına işleyip işlemediğini sormak bu yüzden meşru. Kazı ekibi de aynı şeyi söylüyor ve arkeoastronomlarla çalıştığını bildiriyor. Şimdiye kadarki yanıtları şu: dikilitaşların ya da yapıların yönelimi ile gök olayları arasında bir bağ saptanamadı.
Öne sürülenler
Çoğu arkeoloji dışından yazarlara ait birkaç öneri yayımlandı.
- Sirius. Giulio Magli, D, C ve B yapılarının birbiri ardına, Sirius'un yavaş yavaş kayan doğuş noktasına yöneltildiğini öne sürdü; yıldız bu enlemden kısa süre önce görünür olmuştu.
- Deneb. Andrew Collins, popüler kitaplarında merkez dikilitaşların kuzeybatıya, Deneb'in batışına baktığını savundu. Alessandro De Lorenzis ve Vincenzo Orofino Deneb düşüncesini kimi yapılar için, Collins'inkinden farklı tarihlerle geçerli buldu; F Yapısı için bir gün doğumu, A Yapısı için bir Ay hedefi önerdi.
- Kabartmalarda takımyıldızlar. Martin Sweatman ve Dimitrios Tsikritsis, 43 numaralı dikilitaştaki hayvanları MÖ 10.950 dolayında bir tarihi kaydeden takımyıldızlar olarak yorumladı; bu sav kuyruklu yıldız çarpması hipotezine bağlanıyor.
Bu öneriler birbirini tutmuyor. Sirius güneydoğuda, Deneb kuzeybatıda; her şema aynı yapıları başka bir hedefe bağlıyor.
Arkeologların yanıtı
Araştırma ekibi 2017'de, Sweatman ve Tsikritsis'in makalesini yayımlayan dergide bir yanıt yayımladı. İleri sürdükleri noktalar hizalanma savlarının geneli için geçerli. Yapıların hiçbiri bütünüyle kazılmış değil. Birçok dikilitaş özgün yerinde durmuyor, çünkü yapılar değiştirilmiş, dikilitaşlar yeniden kullanılmış. Yapıların üstü örtülü olabilir. 43 numaralı dikilitaş için önerilen tarih, D Yapısı'ndan elde edilen en eski radyokarbon tarihinden yüzyıllarca eski. Neolitik avcıların sonraki Mısırlı, Arap ya da Yunan bilginlerle aynı takımyıldızları gördüğünü düşünmek için de bir neden yok.
Geometri neyi gösterir, neyi göstermez?
Biçim çözümlemeleri planlamaya işaret ediyor: Haklay ve Gopher, B, C ve D yapıları arasında düzenli bir geometrik ilişki buldu. Ne var ki planlama astronomi demek değil. Bir yerleşim düzeni, gökle hiçbir ilgisi olmayan toplumsal ya da simgesel nedenlerle de özenle tasarlanabilir.
Bunu ne çözerdi?
Taş Tepeler'in birkaç yerleşimindeki özel yapıların, her biri güvenilir biçimde tarihlenmiş ve dikilitaşlarının özgün konumu saptanmış olarak aynı yönelimi paylaşması güçlü bir kanıt olurdu. Anlamını açık kılan bir bağlamda, bir gök cisminin kuşkuya yer bırakmayan bir betimi de öyle. Yapıların üstünün örtülü olduğunun kanıtlanması gözlem savlarını zayıflatır, simgesel olanları ise zayıflatmaz. Göğün farkında olan bir kültür ile bir gözlemevi arasındaki çizgiyi siz nereye çekersiniz? Savınızı ortaya koyun ve oyun vikisindeki Astronomi sayfasıyla karşılaştırın.