Dönüp dolaşıp karşımıza çıkanlar
Kazılmış Taş Tepeler yerleşimleri arasında dolaşan biri bazı şeylerin yinelendiğini görür. Önce T biçimli dikilitaş vardır; Göbeklitepe ve Nevali Çori'de üzerine işlenmiş kollar ve eller onun üsluplaştırılmış bir beden olduğunu gösterir. Yılanlar, tilkiler, yaban domuzları, leoparlar, akbabalar ve turnalar vardır. Kendi fallusunu kavrayan erkek figürleri vardır: Sayburç sekisinde ve anlaşıldığı kadarıyla Urfa Yeni Mahalle'den gelen heykelde. Soyut işaretler vardır; büyük merkez dikilitaşlarında görülen H biçimli simge ve hilaller bunlardandır.
Yineleme mimariyle sınırlı değildir. Alman Arkeoloji Enstitüsü ekibi, aynı hayvan ve işaretlerin aynı birleşimlerle taş kaplarda, sap düzelticilerde ve avuç içi kadar levhalarda da görüldüğüne, benzer parçaların Urfa tepelerinin çok ötesinden, Suriye Fırat'ından ve Yukarı Dicle'den de geldiğine dikkat çekti.
Buraya kadarı gözlemdir. Tartışma, bunun ne tür bir ortaklık olduğu üzerinedir.
Ortak bir dağarcık
Güçlü okumaya göre bu topluluklar tek bir simge dünyasında yaşıyordu. Trevor Watkins, erken Neolitik grupların yalnızca obsidyen değil düşünce de değiş tokuş ettiği, anıtsal yapı ve imgenin büyük toplulukları bir arada tutmanın yolları olduğu geniş ağlardan söz etmiştir. Bu görüşe göre bir dikilitaşlı yerleşimden gelen ziyaretçi ötekinin yapılarını anlardı; tıpkı Orta Çağ'da bir yolcunun yabancı bir kentteki ibadethaneyi okuyabilmesi gibi.
Ya da yerel şiveler
Veri tek bir koda da direniyor. Göbeklitepe'nin içinde her büyük yapı farklı hayvanları öne çıkarır; kazıcılar bunu çekinceyle farklı gruplara bağlamıştır. Yerleşimler arasındaki farklar daha da büyüktür. Karahantepe'de taştan bir başın gözlediği, fallus biçimli dikilitaşlarla dolu bir mekân vardır. Sayburç ise bize, bir yerleşimin içindeki yapının sekisinde, hikâyesi olan bir sahneye yakın bir şey verir. Araştırmacılar yeni kazılan yerleşimlerde insan figürünün Göbeklitepe'dekinden daha ön planda olduğuna işaret etti; bunun tarihten mi, işlevden mi, yoksa buluntu şansından mı kaynaklandığı ise belli değil.
Resimler konusunda bir uyarı
Benzerliği gereğinden fazla okumak kolaydır. Aynı tepelerde avlanan insanlar aynı hayvanlarla karşılaşır. Yılan ve akrep her yerde tehlikelidir; leşin olduğu her yere akbaba üşüşür. Ortak bir öğreti olmadan da bir ölçüde benzerlik beklenir. İkna edici bağlar keyfî olanlardır: doğada hiçbir şeyi taklit etmeyen T biçimi, elleri ve kemerleri çizme kuralları, bir işaretin belirli bir başka işaretle eşleşmesi.
Bunu ne çözerdi?
Motiflerin yerleşime, yapıya ve tarihe göre eksiksiz biçimde yayımlanmış bir kataloğu, birleşimlerin rastlantının izin verdiğinden sık yinelenip yinelenmediğini herkesin sınamasına olanak tanırdı. Sıkı bir kronoloji, yerleşimler arasındaki farkların bölgesel mi yoksa yalnızca erken ve geç mi olduğunu gösterirdi. Birbirinden uzak iki yerleşimde yalnızca aynı hayvanın değil, aynı alışılmadık kompozisyonun bulunması da aktarılan bir hikâyenin güçlü kanıtı olurdu.
Tek dil mi, çok lehçe mi, yoksa gördüğünü taşa işleyen komşular mı? Kendi okumanızı savunun.