TT
en

Soru 14 · Açık soru

Taş Tepeler yerleşimleri ortak bir simge dili mi kullanıyordu?

T biçimli dikilitaşlar, yılanlar, leoparlar, tilkiler ve fallusunu tutan erkekler bir yerleşimden ötekine yineleniyor; aynı işaretler taşınabilir küçük nesnelerde de dolaşıyor. Bu tek bir simge sistemi mi, yerel geleneklerden oluşan bir aile mi, yoksa yazıya doğru bir adım mı?

Yayın 2 dk okuma

Yarışan görüşler

  • ATek bir simge dünyası

    Bölgenin toplulukları mitleri, ritüelleri ve bir imge dağarcığını paylaşıyordu. Dikilitaşlı yerleşimler tek bir kültürel ve dinsel çevrenin dışavurumudur.

  • BLehçeler ve amblemler

    Ortak bir motif stokunu her topluluk, belki topluluk içindeki her grup, kim olduğunu belli etmek için farklı kullandı.

  • CBir gösterim sistemi

    Standart işaretler ve birleşimleri, okumayı öğrenmiş olanlar için bilgi saklıyordu ve yazıya giden yolun başlarında duruyor.

  • DOrtak dünya, ortak anlam değil

    Aynı tepelerde aynı hayvanları avlayan insanlar, hiçbir öğretiyi paylaşmadan da onları taşa işler. Benzer resimler benzer inanç demek olmayabilir.

Dönüp dolaşıp karşımıza çıkanlar

Kazılmış Taş Tepeler yerleşimleri arasında dolaşan biri bazı şeylerin yinelendiğini görür. Önce T biçimli dikilitaş vardır; Göbeklitepe ve Nevali Çori'de üzerine işlenmiş kollar ve eller onun üsluplaştırılmış bir beden olduğunu gösterir. Yılanlar, tilkiler, yaban domuzları, leoparlar, akbabalar ve turnalar vardır. Kendi fallusunu kavrayan erkek figürleri vardır: Sayburç sekisinde ve anlaşıldığı kadarıyla Urfa Yeni Mahalle'den gelen heykelde. Soyut işaretler vardır; büyük merkez dikilitaşlarında görülen H biçimli simge ve hilaller bunlardandır.

Yineleme mimariyle sınırlı değildir. Alman Arkeoloji Enstitüsü ekibi, aynı hayvan ve işaretlerin aynı birleşimlerle taş kaplarda, sap düzelticilerde ve avuç içi kadar levhalarda da görüldüğüne, benzer parçaların Urfa tepelerinin çok ötesinden, Suriye Fırat'ından ve Yukarı Dicle'den de geldiğine dikkat çekti.

Buraya kadarı gözlemdir. Tartışma, bunun ne tür bir ortaklık olduğu üzerinedir.

Ortak bir dağarcık

Güçlü okumaya göre bu topluluklar tek bir simge dünyasında yaşıyordu. Trevor Watkins, erken Neolitik grupların yalnızca obsidyen değil düşünce de değiş tokuş ettiği, anıtsal yapı ve imgenin büyük toplulukları bir arada tutmanın yolları olduğu geniş ağlardan söz etmiştir. Bu görüşe göre bir dikilitaşlı yerleşimden gelen ziyaretçi ötekinin yapılarını anlardı; tıpkı Orta Çağ'da bir yolcunun yabancı bir kentteki ibadethaneyi okuyabilmesi gibi.

Ya da yerel şiveler

Veri tek bir koda da direniyor. Göbeklitepe'nin içinde her büyük yapı farklı hayvanları öne çıkarır; kazıcılar bunu çekinceyle farklı gruplara bağlamıştır. Yerleşimler arasındaki farklar daha da büyüktür. Karahantepe'de taştan bir başın gözlediği, fallus biçimli dikilitaşlarla dolu bir mekân vardır. Sayburç ise bize, bir yerleşimin içindeki yapının sekisinde, hikâyesi olan bir sahneye yakın bir şey verir. Araştırmacılar yeni kazılan yerleşimlerde insan figürünün Göbeklitepe'dekinden daha ön planda olduğuna işaret etti; bunun tarihten mi, işlevden mi, yoksa buluntu şansından mı kaynaklandığı ise belli değil.

Resimler konusunda bir uyarı

Benzerliği gereğinden fazla okumak kolaydır. Aynı tepelerde avlanan insanlar aynı hayvanlarla karşılaşır. Yılan ve akrep her yerde tehlikelidir; leşin olduğu her yere akbaba üşüşür. Ortak bir öğreti olmadan da bir ölçüde benzerlik beklenir. İkna edici bağlar keyfî olanlardır: doğada hiçbir şeyi taklit etmeyen T biçimi, elleri ve kemerleri çizme kuralları, bir işaretin belirli bir başka işaretle eşleşmesi.

Bunu ne çözerdi?

Motiflerin yerleşime, yapıya ve tarihe göre eksiksiz biçimde yayımlanmış bir kataloğu, birleşimlerin rastlantının izin verdiğinden sık yinelenip yinelenmediğini herkesin sınamasına olanak tanırdı. Sıkı bir kronoloji, yerleşimler arasındaki farkların bölgesel mi yoksa yalnızca erken ve geç mi olduğunu gösterirdi. Birbirinden uzak iki yerleşimde yalnızca aynı hayvanın değil, aynı alışılmadık kompozisyonun bulunması da aktarılan bir hikâyenin güçlü kanıtı olurdu.

Tek dil mi, çok lehçe mi, yoksa gördüğünü taşa işleyen komşular mı? Kendi okumanızı savunun.

Kanıt kartları

  • Kanıt

    T biçimli dikilitaşın kendisi

    Kimisinde kollar, eller ve kemer kabartma olarak işlenmiş aynı T biçimli dikilitaşlar Göbeklitepe, Nevali Çori, Karahantepe, Sayburç ve Urfa bölgesindeki başka yerleşimlerde durur. Biçim, ortak kuralların en açık olanıdır.

    Schmidt 2010; Karul 2021; Özdoğan 2022

  • Kanıt

    Sayburç'ta aynı temalar

    2021'de bulunan seki kabartması, bir boğayla karşı karşıya duran bir adamı ve yanlarında, iki leopar arasında fallusunu tutan cepheden bir erkek figürünü gösterir. Tehlikeli hayvanlar ve vurgulu erkeklik Göbeklitepe'den de tanıdık temalardır.

    Özdoğan 2022, Antiquity

  • Kanıt

    Dolaşan işaretler

    Taş kaplar, sap düzelticiler ve küçük levhalar, dikilitaşlardakilerle örtüşen hayvanlar, soyut işaretler ve bunların birleşimlerini taşır. Benzer nesneler Yukarı Mezopotamya'nın çağdaş yerleşimlerinden de bilinir.

    DAI Tepe Telegrams 2017; Notroff vd. 2017

  • Karşı kanıt

    Farklı yapı, farklı hayvan

    Göbeklitepe'de A yapısında yılan, B'de tilki, C'de yaban domuzu baskındır; D'de kuşlar öne çıkar. Tek bir yerleşim içindeki bu çeşitlilik, tekdüze bir kod varsaymaya karşı uyarır.

    Peters ve Schmidt 2004; DAI Tepe Telegrams 2016

  • Varsayım

    Ön yazı olarak erken işaretler mi?

    Levhalarda ve dikilitaşlarda yinelenen işaret birleşimlerinin anlamı sabitleyen bir gösterim, hiyeroglif sistemlerinin bir öncüsü olarak çalıştığı önerildi. Uzmanların çoğu bu işaretleri dili kaydeden yazı değil, simge ve amblem sayıyor.

    Morenz ve Schmidt 2009

  • Karşı kanıt

    Karahantepe kendi yolunda

    Karahantepe'de kayaya oyulmuş bir mekânda fallus biçimli bir dizi dikilitaş ve anakaya duvarından yontulmuş bir insan başı bulunur; Göbeklitepe'de bilinen bir karşılığı yoktur. Ortak temalar belli ki yerel biçimlerde sahnelenmiştir.

    Karul 2021

Görüşler (0)

Kendi yanıtınızı ya da argümanınızı yazın. Üyeler oylar ve puanlar; en yüksek skoru alan görüş en üste çıkar.

**kalın**, *italik*, [bağlantı](https://…), > alıntı

Yükleniyor…

Kaynaklar

  1. [1]E. Özdoğan. The Sayburç reliefs: a narrative scene from the Neolithic. Antiquity 96(390): 1599–1605 (2022)
  2. [2]N. Karul. Buried Buildings at Pre-Pottery Neolithic Karahantepe / Karahantepe Çanak Çömleksiz Neolitik Dönem Gömülü Yapıları. Türk Arkeoloji ve Etnografya Dergisi 82: 21–31 (2021)
  3. [3]J. Peters, K. Schmidt. Animals in the symbolic world of Pre-Pottery Neolithic Göbekli Tepe, south-eastern Turkey: a preliminary assessment. Anthropozoologica 39(1): 179–218 (2004)
  4. [4]Emblematic signs? On the iconography of animals at Göbekli Tepe. DAI, The Tepe Telegrams (2016)
  5. [5]Beginning social complexity during the Early Neolithic of Upper Mesopotamia: a view from Göbekli Tepe. DAI, The Tepe Telegrams (2017)
  6. [6]J. Notroff, O. Dietrich, L. Dietrich, C. L. Tvetmarken, M. Kinzel, J. Schlindwein, D. Sönmez, L. Clare. More than a vulture: A response to Sweatman and Tsikritsis. Mediterranean Archaeology and Archaeometry 17(2): 57–63 (2017)
  7. [7]T. Watkins. New light on Neolithic revolution in south-west Asia. Antiquity 84(325): 621–634 (2010)
  8. [8]L. D. Morenz, K. Schmidt. Große Reliefpfeiler und kleine Zeichentäfelchen. Ein frühneolithisches Zeichensystem in Obermesopotamien. In: Non-Textual Marking Systems, Writing and Pseudo Script from Prehistory to Modern Times, Lingua Aegyptia Studia Monographica 8 (2009)
PaylaşXFacebookWhatsApp

İlgili

Henüz puan yok
Puan verin

Yorumlar (0)

**kalın**, *italik*, [bağlantı](https://…), > alıntı

Yükleniyor…