TT
en

MakaleEditör taslağı

T biçimli dikilitaşlar ve olası anlamları

Göbeklitepe ve komşularının T biçimli dikilitaşlarında kol, el ve kemer var; yüz yok. Taşların üzerinde ne görülüyor, arkeologların çoğu onları neden beden olarak okuyor, veri nerede bitip kuram nerede başlıyor?

TT Living History Editorial — draft for author reviewYayın 7 dk okuma

Önden bakıldığında T biçimli bir dikilitaş, tepesine enlemesine bir blok oturtulmuş dar bir levhadır. Yandan bakıldığında genişler; öne ve arkaya taşan bir başı olan uzun bir dikdörtgene dönüşür. Bir yapı direği için tuhaf bir biçim bu, üstelik pahalı: her birinin anakayadan tek parça hâlinde ayrılması, çakmaktaşı aletlerle düzeltilmesi, sürüklenip ayağa kaldırılması gerekiyordu. Yine de insanlar bin yılı hayli aşan bir süre boyunca, Şanlıurfa çevresindeki tepelerin birinde değil pek çoğunda bu taşları yapmayı sürdürdü.

Bunu neden yaptıkları, Taş Tepeler yerleşimlerinin temel sorularından biridir ve kesin bir yanıtı yoktur. Ama taşlar, sanıldığından fazlasını söyler.

Bir T'nin anatomisi

En açık ifadeyi Göbeklitepe'deki D Yapısı'nın ortasında duran, 18 ve 31 numaralı iki dikilitaş verir. İkisi de yaklaşık 5,5 m yüksekliğindedir. Geniş yüzlerin her birinde alçak kabartma bir kol aşağı iner, dirsekten bükülür ve uzun parmakları dar ön yüze dolanan bir elle sonlanır; iki el ön yüzde neredeyse birbirine değer. Ellerin altında bir kemer vardır: tokası işlenmiştir, 18 numaralı dikilitaşta üzerinde H ve C harflerini andıran işaretler de görülür. Kemerden, arka bacakları ve kuyruğu sarkan bir hayvan postundan yapılmış bir peştamal iner; bunun tilki postu olduğu genel olarak kabul edilir. Gövdenin başla birleştiği yerde, boğaz hizasında, her iki figür de yakayı ya da kolyeyi andıran bir şey taşır. 18 numaralı dikilitaşın sağ kolunun kıvrımında küçük bir tilki de durur.

Demek ki gövde bir bedendir, dar kenar bedenin önüdür, yatay parça da tıpkı boyun üzerindeki insan başı gibi öne ve arkaya taşan, profilden görülen bir baştır.

Bu okuma yalnızca Göbeklitepe'ye dayanmaz. Kolları ve elleri olan ilk T biçimli dikilitaşlar 1980'lerde, Göbeklitepe henüz kazılmadan önce Nevali Çori'de bulunmuştu. Karahantepe'nin dörtgen planlı yapılarında kol ve el kabartmalı bezemeli dikilitaşlar yer alır; Sayburç kazı ekibi de yapıların içinde insan biçimli dikilitaşlar bildirir. 2025'te Karahantepe ekibi, başına insan yüzü işlenmiş bir T biçimli dikilitaş bulunduğunu duyurdu. Beklenen yayın bunu doğrularsa, bugüne kadarki en dolaysız kanıt o olacak.1

Her dikilitaş bu kadar açık konuşmaz. Çevre duvarlarındaki küçük dikilitaşların çoğunda kol yoktur, birçoğu da tümüyle düzdür. Bezemesiz bir dikilitaşın da aynı biçimde beden olarak algılanıp algılanmadığını, yoksa yalnızca ortadaki çiftin mi "kişi" sayıldığını taş bize söyleyemez.

Yüzü olmayan bedenler

Eksik olan, var olan kadar çarpıcıdır. Az önce anılan olası istisna bir yana, T biçimli dikilitaşların gözü, burnu, ağzı yoktur. Cinsiyetleri de gösterilmemiştir. Oysa aynı topluluklar gerçekçi heykel yapmayı pekâlâ biliyordu: Yeni Mahalle'de bulunan insan boyundaki Urfa Adamı'nın gözleri kakmalı bir yüzü vardır; Karahantepe'den insan başları ve kaburgaları, parmakları özenle işlenmiş 2,3 m yüksekliğinde oturan bir figür çıkmıştır. Dikilitaşlardaki soyutlama bir beceriksizlik değil, bir tercihtir.

Başka okumalar da mümkündür ve hiçbiri dışlanamaz. Dikilitaşlar daha sıradan anlamda ataları, yani belirli soyların hatırlanan ölülerini temsil ediyor olabilir. Her yapıda toplanan ve her birinin kendi hayvan simgesi bulunan yaşayan grupların yerini tutuyor olabilirler. Ya da biçimin kullanıldığı on beş yüzyıl boyunca anlam değişmiş olabilir. Kazı ekibinin kendisi de temkinli bir dile yönelmiş durumda: "insan biçimli dikilitaşlar"dan söz ediyor, "tanrı" sözcüğünden kaçınıyorlar. Gerekçelerin tartısı Dikilitaşlar insan mı? sayfasında.

Taşın üzerindeki hayvanlar

Dikilitaşların birçoğu hayvan taşır: ön yüzden aşağı süzülen yılanlar, yan yüzde sıçrayan tilkiler, yaban domuzları, yaban sığırları, turnalar, akbabalar, akrepler, örümcekler. Konuyu ilk kez sistemli biçimde inceleyen Joris Peters ile Klaus Schmidt, bugün de geçerliliğini koruyan iki gözlem yaptılar. Birincisi, taşa işlenen hayvanlar ile yenen hayvanlar aynı değildir: kemik atıklarında ceylan ağır basar ama kabartmalarda seyrektir; en sık görülen motif olan yılan ise sofranın temel direği sayılamaz.2 İkincisi, farklı yapılar farklı hayvanları yeğler: A Yapısı'nda yılan, B'de tilki, C'de yaban domuzu öne çıkar; D ise en geniş çeşitliliği ve çok sayıda kuşu barındırır.

Hayvanlar neredeyse her zaman yabani, çoğu kez tehlikelidir; cinsiyetin belirtildiği yerde erkektir. Dişler, azılar ve pençeler vurgulanmıştır.

Bu seçiciliğin ne anlama geldiği açıktır. Peters ile Schmidt birkaç olasılığı yan yana sıralamıştı: farklı toplumsal grupların simgeleri, yani klan totemlerine benzer bir şey; koruyucu ya da korkutucu bekçiler; bugün yitmiş mitlerin kahramanları; şamanik bir dünya görüşünün ögeleri. Yapılara göre dağılım, simge düşüncesinin en güçlü dayanağıdır; ama bu bir örüntüden çıkarılan sonuçtur, kanıt değil. Aynı motiflerin başka yerleşimlerde de yinelenmesi – Ortak semboller sayfasının konusu – hayvanlar ne anlama geliyor idiyse bu anlamın geniş bir çevrede bilindiğini düşündürür.

Hayvanların yanında soyut işaretler de vardır: H biçimleri, hilaller, diskler, ağ desenleri. Bunları okuyabilen yoktur. Onlara yazı demek verinin çok ötesine geçmek olur.

Direk mi, kişi mi, ikisi birden mi?

T biçimli bir dikilitaş hem figür hem yapı elemanı olabilir; bu iki rol de tartışma konusudur. Schmidt büyük yapıları üstü açık düşünüyor, dikilitaşları bir avluda duran figürler gibi tasavvur ediyordu. Ted Banning ve mimarlık tarihi açısından Dietmar Kurapkat ise yapıların örtülü olduğunu, dikilitaşların kiriş taşıdığını savundular. Ortadaki çiftler, tonlarca ağırlığı tek başına uzun süre dik tutamayacak kadar sığ yuvalara oturur; kimi araştırmacılar bunu bir çatı strüktürüyle desteklendiklerinin işareti sayar.

Benzer bir anlaşmazlık planlama konusundadır. Gil Haklay ile Avi Gopher, planın geometrisinden yola çıkarak B, C ve D yapılarının birlikte tasarlandığını, merkez noktalarının eşkenara yakın bir üçgen oluşturduğunu öne sürdüler.3 Kazı ekibi ise üç yapının pek çok yeniden yapım evresi geçirdiğini, eşzamanlılıklarının stratigrafik olarak henüz gösterilmediğini hatırlattı. Bkz. Mimari planlama.

Gökyüzü kuramları

D Yapısı'ndaki 43 numaralı dikilitaş – üzerinde bir akbaba, bir akrep, başka kuşlar ve başsız küçük bir insan figürü bulunur – yıldız haritası olarak okunmaya en çok aday gösterilen taştır. 2017'de Martin Sweatman ile Dimitrios Tsikritsis, taşın Genç Dryas'ın başlangıcıyla ilişkilendirilen bir kuyrukluyıldız çarpmasını kaydettiğini ileri sürdüler. Kazı ekibinin üyeleri aynı dergide yanıt verdi: yapılar büyük olasılıkla örtülüydü; benzer betimler taşıyan onlarca dikilitaş arasından bu taşın seçilmesi keyfîdir; takımyıldız eşleştirmeleri çok daha geç ve ilgisiz bir gök bilgisini varsayar; dikilitaşın kronolojisi de iddianın gerektirdiği kadar sağlam değildir.4 Ana akım görüş, iddianın dayanaksız olduğudur. İki taraf Kuyrukluyıldız çarpması mı? ve Astronomik amaç sayfalarında yan yana veriliyor.

Büyük yapıların ötesinde

Yeni kazılar, T biçimli dikilitaşı kutsal mekânla özdeşleştiren düzgün denklemi bozuyor. Göbeklitepe'de küçük dörtgen yapıların da kendi dikilitaşları vardır: yükseklikleri 2 m'yi bulur, çoğu bezemesizdir. Karahantepe'de, projenin özetine göre, içindeki öteki bütün buluntular – tekneler, havanlar, öğütme taşları – tümüyle gündelik nitelikte olan yapılarda küçük dikmeler durur. Aynı yerleşimin AB Yapısı'ndaki dikmeler ise T biçimli bile değildir: mekân anakayaya oyulurken yerinde bırakılan on dikme, fallus görünümündedir.

Buradan temkinli iki sonuç çıkar. Birincisi, dikilitaş fikri istisnai yapılarla sınırlı değildi; bu toplulukların farklı ölçeklerdeki yapı yapma biçiminin parçasıydı. İkincisi, betimlerin tamamına yayılan erkek vurgusu – hayvanlarda, heykellerde, Karahantepe'nin kayadan oyulmuş dikmelerinde – gerçektir; kadınların neredeyse hiç görünmemesi de öyle. Bunun yapıları kimin kullandığını mı, taşa kimin işlenebildiğini mi, yoksa yalnızca günümüze neyin ulaştığını mı yansıttığı bilinmiyor.

Ne söylenebilir?

En güvenli özet kısadır. T biçimli dikilitaşlar stilize insan figürleridir; ikonografide bir şey ne kadar kesinleşebilirse bu o kadar kesindir. Bütün Şanlıurfa bölgesini kapsayan ve MÖ 10. binyıldan 9. binyıla uzanan ortak bir geleneğin içinde yapılmışlardır. Gruplar hâlinde, çoğunlukla ortada daha büyük iki figürle birlikte dikilmişlerdir. Yanlarına, sofrayla pek ilgisi olmayan yaban hayvanlarından bilinçli bir seçki eklenmiştir.

Bunun ötesindeki her şey – tanrılar, atalar, klanlar, bekçiler – yorumdur. İyi yorum veriyle sınanır ve kendisini neyin çürüteceğini söyler; yukarıdaki hipotezler bu bakımdan birbirinden farklıdır. İşin pratik yanı için, yani on tonluk bir figürün taş çağı olanaklarıyla nasıl çıkarılıp dikildiği için Dikilitaşlar nasıl taşındı? sayfasına ve yontucu maddesine bakabilirsiniz.

Footnotes

  1. Buluntu 2025'te kazı ekibi ve Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından duyuruldu. Bu yazı kaleme alınırken hakemli bir yayınına rastlamadık; yükseklik gibi ayrıntılar bu nedenle geçici sayılmalıdır. ↩

  2. Peters ve Schmidt 2004. Sayımları ön değerlendirme niteliğindedir ve kazının büyük bölümünden önceye aittir; betimlenen türlerle tüketilen türler arasındaki genel karşıtlık sonraki çalışmalarda da yinelenmiştir. ↩

  3. Haklay ve Gopher 2020, Cambridge Archaeological Journal. Yazarlar çözümlemelerini ön çalışma olarak niteler ve yapıların inşa tarihçesinin hâlâ güçlük çıkardığını belirtirler. ↩

  4. M. Sweatman ve D. Tsikritsis, "Decoding Göbekli Tepe with archaeoastronomy: what does the fox say?", Mediterranean Archaeology and Archaeometry 17(1), 2017; Notroff vd.'nin yanıtı aynı derginin 17(2) sayısındadır. ↩

Kaynaklar

  1. [1]Joris Peters, Klaus Schmidt. Animals in the symbolic world of Pre-Pottery Neolithic Göbekli Tepe, south-eastern Turkey: a preliminary assessment. Anthropozoologica 39(1). Muséum national d'Histoire naturelle, Paris (2004)
  2. [2]Klaus Schmidt. Sie bauten die ersten Tempel: das rätselhafte Heiligtum der Steinzeitjäger. C.H. Beck (2006)
  3. [3]Klaus Schmidt. Göbekli Tepe – the Stone Age Sanctuaries. New results of ongoing excavations with a special focus on sculptures and high reliefs. Documenta Praehistorica 37. Ljubljana Üniversitesi (2010)
  4. [4]Göbekli Tepe – UNESCO Dünya Mirası Listesi, no. 1572. UNESCO Dünya Mirası Merkezi (2018)
  5. [5]Gil Haklay, Avi Gopher. Geometry and Architectural Planning at Göbekli Tepe, Turkey. Cambridge Archaeological Journal 30(2). Cambridge University Press (2020)
  6. [6]Andrew Curry. Last Stand of the Hunter-Gatherers? Archaeology, Mayıs/Haziran 2021. Archaeological Institute of America (2021)
  7. [7]Necmi Karul. Karahantepe – yerleşim sayfası, Şanlıurfa Neolitik Çağ Araştırmaları Projesi. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı
  8. [8]E. B. Banning. So Fair a House: Göbekli Tepe and the Identification of Temples in the Pre-Pottery Neolithic of the Near East. Current Anthropology 52(5). University of Chicago Press (2011)
  9. [9]Jens Notroff, Oliver Dietrich, Laura Dietrich, Cecilie Lelek Tvetmarken, Moritz Kinzel, Jonas Schlindwein, Devrim Sönmez, Lee Clare. More than a vulture: a response to Sweatman and Tsikritsis. Mediterranean Archaeology and Archaeometry 17(2) (2017)
  10. [10]Laura Dietrich vd.. Cereal processing at Early Neolithic Göbekli Tepe, southeastern Turkey. PLOS ONE 14(5): e0215214. PLOS ONE (2019)
PaylaşXFacebookWhatsApp

İlgili

Henüz puan yok
Puan verin

Yorumlar (0)

**kalın**, *italik*, [bağlantı](https://…), > alıntı

Yükleniyor…