Neden önemli
Nevali Çori'ye gidemezsiniz; yine de bölgeyi anlatan hiçbir metin onsuz olmaz. Bu küçük yerleşme, Şanlıurfa'nın kuzeyinde, Hilvan ilçesinde, Fırat'a açılan bir yan vadideydi. Atatürk Barajı vadiyi sular altında bırakmak üzere olduğu için, 1983–1991 arasında Harald Hauptmann yönetimindeki Heidelberg Üniversitesi ekibi, Şanlıurfa Müzesi ile birlikte burada kurtarma kazısı yaptı.
Ekibin buldukları araştırmaların yönünü değiştirdi. Uzun dörtgen evlerin arasında ötekilere benzemeyen kare planlı bir yapı vardı: terrazzo taban, duvarlar boyunca taş bir seki, sekiye yerleştirilmiş T biçimli dikilitaşlar ve ortada daha yüksek iki dikilitaş. Dikilitaşlardan birinde alçak kabartma kollar ve eller işlenmişti; bu, dikilitaşların insan benzeri varlıkları temsil ettiğini gösteriyordu. Kireçtaşı yontular da ele geçti: başının arkasında yılan bulunan bir insan başı, kuş ve insan figürlerini birleştiren kompozisyonlar. Ekipte çalışan Klaus Schmidt bu dikilitaş tipini tanımayı Nevali Çori'de öğrendi; 1994'te aynı biçimi Göbeklitepe'nin yüzeyindeki taşların arasında ayırt etti.
Yerleşme Çanak Çömleksiz Neolitik B'ye, kabaca MÖ 8600–7900'e tarihlenir. Yani Göbeklitepe'nin büyük yapılarından sonradır ve dikilitaş geleneğinin bir köyün içindeki daha küçük yapılarda nasıl sürdüğüne tanıklık eder.
Yerinde gerçekte ne görürsünüz
Alanın bulunduğu yerde yalnızca su. Baraj gölü 1990'ların başında doldu; kıyıdan bakıldığında yerleşmeden hiçbir iz görünmez. Doğrulayabildiğimiz bir anıt ya da seyir noktası da yoktur.
Geriye kalan her şey Şanlıurfa Arkeoloji Müzesi'ndedir. Kült yapısı müzede T biçimli dikilitaşlarıyla birlikte canlandırılmıştır; hemen yanında durup bakabilirsiniz. Sular yükselmeden önce kurtarılan yontular da Neolitik salonlarında sergilenir. Bir ziyaretçi için burası, göz hizasından görülebilen en eksiksiz "T biçimli dikilitaşlı yapı"dır.
Pratik bilgiler
- Yukarıdaki koordinatlara gezi planlamayın. O zamanı müzeye ayırın.
- Müzede Nevali Çori bölümünü Göbeklitepe kopyasından önce gezin: daha küçük ve daha geç tarihli yapı, öncekinin ölçeğini kavramayı kolaylaştırır.
- Kuzeye, Adıyaman ve Nemrut yönüne giderseniz vadiyi örten baraj gölünün yanından geçersiniz.