Göbeklitepe, toprağa gömülmüş bir kent gibi kaybolmuş değildi hiç. Höyük, Şanlıurfa'nın kuzeydoğusunda Germuş sırtının en yüksek noktasında duruyor: çıplak kireçtaşı platonun üzerinde, yüksekliği 15 m'yi, çapı 300 m'yi bulan kızıl bir kambur. Harran Ovası'nın içlerinden bile seçiliyor. Çobanlar üzerinden geçerdi. Çiftçiler mercimek ekmek için sürerdi. Tepesinde tek başına bir dut ağacı vardı; insanların dua etmeye geldiği bir ziyaretin dilek ağacı.
Eksik olan yer değil, o yerin içinde ne yattığının bilgisiydi. Bu bilgi otuz bir yıl arayla iki adımda geldi; ikinci adım da bir arkeoloğun, ilk gelenlerin bilmesine imkân olmayan bir şeyi başka bir kazıda görmüş olmasına bağlıydı.
1963: bir araştırma raporunda birkaç satır
1963'te Halet Çambel ile Robert Braidwood'un yönettiği İstanbul ve Chicago üniversitelerinin ortak ekibi, Güneydoğu Anadolu'nun bir bölümünde tarihöncesi yerleşimleri arayan bir yüzey araştırması yaptı. Hedefleri köy yaşamının ve çiftçiliğin kökeniydi; araştırmanın en bilinen sonucu, Ergani yakınındaki Çayönü'nün kazı için seçilmesi oldu.
Ekip üyelerinden Amerikalı Peter Benedict, Urfa ilinde Göbekli Tepe adıyla kaydettiği bir yeri not etti. 1980'de proje kitabında yayımlanan yazısı, aralarında çukurluklar bulunan kızıl topraklı bir tepecikler kümesini, çakmaktaşıyla kaplı yamaçları ve iki küçük İslami mezarlık sandığı alanı anlatır.1
Sonradan akıl yürütmek kolay. 1963'te hiç kimse, hiçbir yerde Neolitik bir T biçimli dikilitaş kazıp çıkarmamıştı. Megalitik mimari, en erken Neolitik'ten beklenen bir şey değildi; tarla kenarındaki kırık bir levhayı beş metrelik bir yekpare taşın başı olarak okutacak bir örnek de yoktu. Benedict gördüğünü doğru biçimde yazdı. Yer, literatüre pek çok Neolitik çakmaktaşı yayılımından biri olarak geçti.
Tepeyle yaşayanlar
Höyüğü ekip biçenler için taş bir dertti. Kuşaklar boyunca pulluk kireçtaşı blokları yüzeye çıkardı; bunlar tarla sınırlarına uzun yığınlar halinde dizildi. Bazı dikilitaşlarda, parçalanmaya çalışıldıklarını düşündüren eski hasar izleri var.
Araziyle birlikte en sık anılan aile, yakındaki Örencik köyünden Yıldız ailesi. Mahmut Yıldız gazetelere verdiği söyleşilerde şunları anlatıyor: 1986'da amcası Şavak tarlayı sürerken iki oymalı taş bulmuş; aile bunları at arabasıyla 20 km kadar ötedeki Şanlıurfa Müzesi'ne götürmüş; arkeolog olmayan müdür taşlara "kireçtaşı" deyip önemsememiş ama alıkoymuş; taşlar da yıllar sonra Klaus Schmidt fark edene kadar müzenin bahçesinde beklemiş.2 Mahmut Yıldız sonradan kazıda çalıştı, ardından alanın bekçiliğini yaptı.
Nevali Çori: görmeyi öğrenmek
Eksik örnek, 40 km kadar kuzeybatıda ortaya çıktı. 1983–1991 arasında, Atatürk Barajı gölü dolmadan önce, Heidelberg Üniversitesi'nden Harald Hauptmann Nevali Çori'de kurtarma kazıları yürüttü. Sıradan Neolitik evlerin arasında, o güne dek bilinen hiçbir şeye benzemeyen bir yapı açığa çıktı: duvarları boyunca seki dolanan dörtgen bir oda, sekiye yerleştirilmiş taş dikmeler ve ortada serbest duran iki dikilitaş. T biçimliydiler; üzerlerine kollar ve eller işlenmişti. Üsluplaştırılmış insan bedenleri oldukları açıktı. Çevrelerinde büyük taş heykeller bulundu.
Nevali Çori 1991'de sular altında kaldı. Kazı ekibinden, 1953 doğumlu ve doktorasını Hauptmann'ın yanında yapmış tarihöncesi uzmanı Klaus Schmidt, buranın tek olup olmadığını merak ediyordu. 1994'te Urfa bölgesinde yayınlarda adı geçen bütün Neolitik yerleşimleri tek tek dolaşmaya koyuldu.3
Ekim 1994
Schmidt o günü 2006 tarihli kitabında anlattı; kazı ekibi de bu bölümü sonradan çevirip yayımladı. Yanında Heidelberg'den meslektaşı Michael Morsch vardı; şehirden tuttukları bir taksiyle geziyorlardı. Bir köyde, yakınlarda çakmaktaşı olan bir tepe bulunup bulunmadığını sordular. Yaşlı bir adam "evet" dedi ve yol göstermesi için bir çocuk yolladı. Son bölümü bazalt bloklarla kaplı araziyi yürüyerek geçtiler; birkaç doruklu höyüğü gördüler ve Benedict'in sözünü ettiği kızıl toprak tepecikleri bunlar mı diye düşündüler.
Yaklaştıkça gri kireçtaşı ışıldamaya başladı: yongalardan, dilgilerden ve çekirdeklerden oluşan bir çakmaktaşı örtüsü. Ardından, höyüğün yamacındaki taş yığınlarından birinde, biçimini Schmidt'in iyi tanıdığı işlenmiş büyük bir blok çıktı karşılarına. Nevali Çori tipinde bir dikilitaşın T biçimli başıydı bu.3
Yirmi kazı mevsimi
Önce yüzey araştırması yapıldı. Kazı 1995'te, o sırada Adnan Mısır'ın yönettiği Şanlıurfa Müzesi ile Hauptmann başkanlığındaki Alman Arkeoloji Enstitüsü (DAI) İstanbul Şubesi'nin ortak projesi olarak başladı; arazi çalışmasını Schmidt yürütüyordu.3 İzleyen yıllarda güney yamaçtaki açmalar, bugün A'dan D'ye harflerle anılan büyük yuvarlak yapıları, çevrelerindeki dikilitaş halkalarını ve boyu 5,5 m'yi bulan çifte merkez dikilitaşlarını gün ışığına çıkardı. Jeofizik ölçümler höyüğün altında kazılmamış başka yapıların da yattığını gösterdi.
Schmidt'in yorumu dikilitaşlar kadar ün kazandı. O, burada yaşamayan avcı-toplayıcıların kurduğu bir dağ kutsal alanı görüyordu: köylerden ve tarımdan önce gelen, belki de onların doğmasına yardım eden bir toplanma ve kült yeri. Kitabının başlığı, yapıyı kuranları ilk tapınakların ustaları olarak anıyordu. Bu yoruma daha baştan itiraz edildi, ardılları da onu değiştirdi; yine de tapınak mı, yerleşim mi? başlığında süren tartışmanın çerçevesini o çizdi.
Klaus Schmidt 20 Temmuz 2014'te, 60 yaşında, Almanya'nın Baltık kıyısındaki Usedom adası açıklarında yüzerken öldü. Göbeklitepe'deki çalışmaları yirmi yıla yakın bir süre yönetmişti.
Schmidt'ten sonra
DAI'nin araştırmaları Lee Clare'in eşgüdümünde, Şanlıurfa Müzesi ile birlikte sürdü; son yıllarda çalışmalar Necmi Karul'un genel başkanlığında İstanbul Üniversitesi'yle ortak yürütülüyor. Ağırlık, yeni alanlar açmaktan, açılmış olanı korumaya ve yeniden incelemeye kaydı. Kazı alanlarının üzeri kalıcı koruma çatılarıyla örtüldü.
Yeniden inceleme tabloyu değiştirdi. Çatı ayakları için açılan derin sondajlar, mimarinin yeni çözümlemeleri ve öğütme taşlarının ilk sistemli incelemesi gündelik yaşama ilişkin kanıtlar sundu: daha küçük yapılar, yağmur suyu için kayaya oyulmuş sarnıçlar ve büyük ölçekli tahıl işleme.4 Ekip bugün, insanların anıtsal yapıların hemen yanında, en azından yılın bir bölümünde, büyük olasılıkla yaşadığı bir yerleşimden söz ediyor. Yapıların tek seferde ve bilerek gömüldüğü yolundaki eski düşünce de sorgulanıyor; bkz. neden gömüldü?.
2018: Dünya Mirası
Türkiye, Göbeklitepe'yi 2011'de Geçici Liste'ye aldırdı. Dünya Miras Komitesi 2018'de Manama'daki toplantısında alanı (i), (ii) ve (iv) numaralı ölçütlerle Dünya Miras Listesi'ne kaydetti. Tescilli alan 126 hektar, tampon bölge 461 hektar. UNESCO'nun tanıtım metni anıtsal yapıları MÖ 9600–8200 arasına tarihliyor ve alanı insan eliyle yapılmış anıtsal mimarinin ilk örneklerinden biri olarak niteliyor.5 2019, Türkiye'de Göbeklitepe Yılı ilan edildi. Ziyaretçiler için pratik bilgiler ören yeri sayfasında ve ziyaretçi merkezi sayfasında.
2021: tek tepeden çok tepeye
O tarihe gelindiğinde Göbeklitepe'nin yalnız olmadığı çoktan anlaşılmıştı. 1990'lardan beri Şanlıurfa çevresindeki tepelerde T biçimli dikilitaşlı yerleşimler birbiri ardına saptanıyordu: 1997'den beri bilinen ve 2019'dan itibaren Karul'un ekibince kazılan Karahantepe, ayrıca Sefertepe, Harbetsuvan, Ayanlar ve başkaları.
Eylül 2021'de Kültür ve Turizm Bakanlığı, Şanlıurfa Neolitik Araştırmaları Projesi'ni Taş Tepeler adıyla başlattı: Göbeklitepe'nin de aralarında bulunduğu on iki yerleşimi kapsayan, Türk ve yabancı ekiplerin birlikte çalıştığı eşgüdümlü bir program. İlk kazı mevsimleri Karahantepe'nin yapılarını ve Sayburç'ta beş figürlü oymalı sekiyi ortaya çıkardı.6
Ölçekteki bu değişim, tek tek buluntular kadar önemli. Yirmi yıl boyunca sorular tek bir höyüğe soruldu. Şimdi bir coğrafyaya soruluyor ve Schmidt'in yanıtlarının bir bölümü, onun hiç görmediği yerleşimlerde sınanıyor. Öncülerin düşüncelerinin olağan yazgısıdır bu; küçümsenmeyecek bir saygı ifadesi de sayılır, çünkü sorular hâlâ onun soruları.
Göbeklitepe buluntuları, yapılardan birinin birebir ölçekli canlandırmasıyla birlikte Şanlıurfa Arkeoloji Müzesi'nde sergileniyor.
Footnotes
-
Benedict, P. 1980. Survey Work in Southeastern Anatolia. H. Çambel ve R. J. Braidwood (ed.), Prehistoric Research in Southeastern Anatolia içinde, 150–191. İstanbul. Benedict'in betimlemesi burada Dietrich 2016'dan (3. not) özetlenmiştir. ↩
-
"Landowner recalls story of Göbeklitepe's discovery", Hürriyet Daily News, 5 Mart 2021. Örencik köyünün adı başka basın haberlerinde geçiyor. ↩
-
Dietrich, O. 2016. Göbekli Tepe – The first 20 Years of Research. Tepe Telegrams, Alman Arkeoloji Enstitüsü, 2 Haziran 2016. Yazı, Schmidt, K. 2006, Sie bauten die ersten Tempel (Münih: C.H. Beck) kitabından çevrilmiş bir bölüm içeriyor. ↩ ↩2 ↩3
-
Dietrich, L. ve arkadaşları 2019. Cereal processing at Early Neolithic Göbekli Tepe, southeastern Turkey. PLOS ONE 14(5): e0215214; Clare, L. 2020. Göbekli Tepe, Turkey. A brief summary of research at a new World Heritage Site (2015–2019). e-Forschungsberichte 2020(2): 81–88. ↩
-
UNESCO Dünya Mirası Merkezi, Göbekli Tepe, liste kaydı 1572. ↩
-
Özdoğan, E. 2022. The Sayburç reliefs: a narrative scene from the Neolithic. Antiquity 96(390): 1599–1605. ↩