Sayburç, Şanlıurfa platosunda sıradan bir köy. 1949'da, kimsenin özel bir anlam yüklemediği alçak bir höyüğün üzerine kurulmuş. 2021'de arkeologlar, biri taş biri beton iki evin arasında kalan dar alanda kazarken ana kayaya oyulmuş yuvarlak bir yapının bir bölümünü açtılar. Duvarın dibini bir seki dolanıyordu; sekinin ön yüzüne, aşağı yukarı diz hizasına, yan yana beş figür işlenmişti: iki insan, iki leopar ve bir boğa.1
Buluntuyu ertesi yıl İstanbul Üniversitesi'nden Eylem Özdoğan Antiquity dergisinde yayımladı. Makalenin başlığı bilinçli bir iddia taşıyordu: Neolitik'ten bir anlatı sahnesi. Bu yazı taşta gerçekte ne olduğunu, kazı başkanının onu neden bir simgeler dizisi değil de bir hikâye olarak okuduğunu ve sağlam zeminin nerede bittiğini anlatıyor.
Evlerin altındaki yapı
Höyük, Fırat'ın yaklaşık 60 km doğusunda, Doğu Torosların güney eteklerinde yer alıyor. Kazılar 2021'de, kamuoyunun Taş Tepeler adıyla tanıdığı Şanlıurfa Neolitik Araştırmaları Projesi kapsamında başladı ve daha ilk yılda iki ayrı Çanak Çömleksiz Neolitik alan belirlendi. Köyün kuzeyinde ortak kullanıma ayrılmış yapılar, bunların 70 m kadar güneyinde ise konutlar bulunuyor.1 Bu yan yanalık önemli. Sayburç'ta betimli yapı ıssız bir tepede değil, insanların oturduğu yerden birkaç adım ötede duruyor. Yerleşimin, bu tür yapıların tapınak mı, yerleşim mi, yoksa bu ayrımı anlamsız kılan başka bir şey mi olduğu tartışmasında sık sık anılmasının bir nedeni de bu.
Kabartmanın bulunduğu yapının çapı yaklaşık 11 m. Alt kısmı ana kayaya oyulmuş; taş örgü duvarlar, kayadan bırakılmış 0,6–0,8 m yüksekliğinde ve 0,6 m kadar derinliğinde bir sekinin üzerinde yükseliyor. Sekiyi belirli aralıklarla 0,4 m genişliğinde boşluklar kesiyor. Özdoğan bunları, Göbeklitepe ve Karahantepe yapılarında olduğu gibi sekiyi bölmelere ayıran dikilitaşların yuvaları olarak yorumluyor. Kabartma yayımlandığında yapının ancak yarısı kazılmıştı; öbür yarısı iki evin altında kalıyordu.1
Tarihlendirme mimariye, üsluba ve yerleşimin genel dizisine dayanıyor. Özdoğan'ın ilk makalesi yapıyı MÖ 9. binyıla yerleştiriyor; daha sonraki kazı raporu yerleşimi bu binyılın ortalarına, yani Erken Çanak Çömleksiz Neolitik B evresine bağlıyor.2 Bu durumda Sayburç, en erken tarihleri yak. MÖ 9500'e inen Göbeklitepe'nin büyük yapılarından bir miktar genç; oradaki geç yapı evreleriyle ve Nevali Çori ile kabaca çağdaş.
Taşta ne var?
Oymalı pano 3,7 m uzunluğunda, 0,7–0,9 m yüksekliğinde. Bakan kişinin sağından soluna, yani doğudan batıya doğru iki grup seçiliyor.
Leoparların arasındaki adam. Cepheden işlenen figür, odanın içine bakan tek figür. Başı hasarlı, yine de yuvarlak bir yüz, iri kulaklar, pörtlek gözler ve kalın dudaklar seçilebiliyor. Bacakların üst ucundaki yuvarlak çıkıntılar öne doğru bükülmüş dizlere benziyor; adam oturuyor gibi. Küçük ama gerçek bir derinlik arayışı bu. Göğsünün üst kısmında eğik çizgilerden oluşan V biçimli bir bant var. Leoparlar sağdan ve soldan ona dönük. Neredeyse birbirinin ayna görüntüsü, tek farkla: batıdaki hayvan fallusuyla betimlenmiş, öteki öyle değil.1
Adam ve boğa. Batıda ikinci insan figürü yandan, dizleri hafifçe bükülü ve sırtı ilk gruba dönük olarak gösterilmiş. Karın hizasındaki çıkıntı onun da erkek olduğunu düşündürüyor. Sol eli havada ve açık; altı parmağı var. Sağ elinde başı yere dönük uzun bir nesne tutuyor. Özdoğan bunu "yılan ya da çıngırak" diye tanımlıyor; taş ikisinden birini seçmeye izin vermiyor. Karşısında bir boğa duruyor. Gövdesi yandan, ama başı iki boynuzu da tam görünecek biçimde çevrilmiş; Göbeklitepe'deki sığır betimlerinde kullanılan kalıbın aynısı. Boynuzlar, tıpkı leoparların dişleri gibi abartılı: usta, hayvanı tehlikeli kılan neyse onu büyütmüş.1
Yayının ne söylemediğine de dikkat etmek gerekiyor. Aralık 2022'deki haberlerin çoğu leoparlarla "dövüşen" ya da leoparların "saldırdığı" bir adamdan söz etti. Makale yalnızca leoparların ona dönük olduğunu yazıyor. Tehdit mi ediyorlar, koruyorlar mı, eşlik mi ediyorlar, yoksa ona mı aitler, oyma bunu belirtmiyor.
Neden "sahne"?
Taş Tepeler yerleşimlerinin sanatında hayvan ve insan betimi boldur, ama bunlar hemen her zaman bir olay olarak değil, bir döküm gibi dizilir: bir dikilitaşta tilki, bir başkasında ördek sırası, bir gövdeden aşağı süzülen yılanlar. Akbabası, akrebi ve başsız adamıyla Göbeklitepe'nin 43 numaralı dikilitaşı bile, öğelerinin birbiriyle ilişkisi tartışılan yoğun bir işaretler alanıdır. İnsanla hayvanın fiziksel olarak birleştirildiği örneklerde, Nevali Çori'de ya da sırtında leopar taşıyan Karahantepe heykelinde, figürler üst üste, dikey olarak yerleştirilir.3
Özdoğan'a göre Sayburç bunlardan nitelikçe ayrılıyor. Figürler aynı zemin çizgisinde ve benzer boyda duruyor. İkişer ikişer birbirlerine dönmüşler. İki grup, bir sıralama düşündürecek biçimde yan yana. Oyunculardan biri de duvar düzleminden öne çıkıp odadakilere bakıyor. Araştırmacı bütün bunlardan, panonun hem bir tema hem de bir hikâye bütünlüğü taşıdığı ve Yakındoğu'da bugüne dek bulunmuş en ayrıntılı Neolitik "hikâye" betimi olduğu sonucunu çıkarıyor.1
Bu okuma doğruysa seki bir tür sayfaydı: toplanmak için yapılmış bir odada insanlar duvar boyunca oturuyor, bildikleri bir anlatının kahramanları baldırlarının hizasında duruyor, içlerinden biri de dönüp onlara bakıyordu. Çekici ve akla yatkın bir tablo. Ama bir tablo olarak kalıyor.
Tanıdık işaretler
Kabartmanın dağarcığı büyük ölçüde komşu yerleşimlerle ortak; onu Göbeklitepe'yle aynı dünyaya güvenle yerleştirmemizi sağlayan da bu.
En açık bağ V biçimli boyun bandı. Aynı öğe, Şanlıurfa Yeni Mahalle'de bulunan ve çoğunlukla Urfa Adamı diye anılan gerçek boyutlu heykelde ve Göbeklitepe'nin insan biçimli T dikilitaşlarında da görülüyor.1 Bu ayrıntı Sayburç'taki adamı T biçimli dikilitaşların temsil ettiği düşünülen varlıklar ailesine bağlıyor ve dikilitaşların insan olup olmadığı sorusuna da dokunuyor. Elin cinsel organa götürülmesi de yinelenen bir duruş: Urfa heykelinin elleri kasıklarında birleşir; Karahantepe'den 2023'te duyurulan yaklaşık 2,3 m yüksekliğindeki oturan heykel ise fallusunu iki eliyle kavrar.
Hayvan seçimi de aynı ölçüde tanıdık. Leopar, boğa ve yılan bölgenin alışılmış repertuvarındandır; dişlerin ve boynuzların vurgulanması da Ian Hodder ile Lynn Meskell'in tehlikeli, delici yabani hayvanlara ve erkekliğe yönelik bir ilgi olarak özetlediği bölgesel eğilime uyar.4 Özdoğan'ın belirttiği gibi Sayburç'ta, insan olsun hayvan olsun, bir figürün cinsiyetini gösteren tek öğe fallustur. Kadınlar, bu betim dünyasında neredeyse her zaman olduğu gibi, burada da yok. Bu bir gözlem, açıklama değil. Bu odalar ve içlerinde anlatılanlar erkeklere mi aitti, yoksa bu kalıp bambaşka bir şey mi söylüyor, taştan okunamıyor.
Bilmediklerimiz
Bugünün izleyicisinin sormak istediği soruların neredeyse tamamı kanıtın öbür yakasında kalıyor.
Altı parmak. Orada olduğu açık. Figürün olağanüstülüğünü gösteriyor olabilir, gerçek bir durumu kaydediyor olabilir, bir keski sürçmesi de olabilir. Bölgeden bu soruyu çözecek benzer bir örnek yayımlanmış değil.
Yılan mı, çıngırak mı? Yılan, figürü Göbeklitepe'de en sık işlenen hayvana bağlar. Çıngırak ise onu bir icracıya, belki de boğayı sesle süren ya da kışkırtan birine dönüştürür. Her iki okumanın üzerine de bir ritüel uzmanı, bir avcı ya da bir düzenbaz kahraman kurmak mümkün; hiçbiri kanıtlanamaz.
Bir hikâye mi, iki mi? İki grup birbirine sırt çevirmiş durumda. Art arda gelen iki olay da olabilirler, tek bir temanın (tehlikeli bir hayvanla yüzleşen insan) iki ayrı ifadesi de, aynı sekiyi paylaşan bağımsız betimler de.
Bir uyarı daha var; bu kez yorumla değil, sayılarla ilgili. Kabartma bulunduğunda türünün ilk örneğiydi; yarısı kazılmamış bir yapıdan, çalışmaların henüz başladığı bir düzine Taş Tepeler yerleşiminden birinden geliyordu. Bir istisna mı, yoksa bir türün ilk örneği mi olduğunu ancak yeni kazılar gösterebilir. Sayburç sahnesinin ne anlattığı sorusunu şimdilik açık bırakmak bu yüzden en doğrusu.
Yerinde görmek
Kabartma ana kayaya oyulmuş ve ait olduğu yapının parçası olarak yerinde duruyor. Sayburç'a erişim kazının ve üzerindeki köyün durumuna bağlı; yola çıkmadan önce ziyaret sayfasındaki güncel bilgiye bakın. İlgili buluntular ve genel çerçeve Şanlıurfa Arkeoloji Müzesi'nde izlenebilir. Yerleşimin oyundaki karşılığı Sayburç wiki sayfasında anlatılıyor.
Footnotes
-
Özdoğan, E. 2022. The Sayburç reliefs: a narrative scene from the Neolithic. Antiquity 96(390): 1599–1605. Bütün ölçüler ve figür tanımları açık erişimli bu yayına dayanıyor. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7
-
Özdoğan, E. 2024. Sayburç: a mid-9th millennium BC site in the foothills of the Eastern Taurus. Documenta Praehistorica 51. Makale ilk üç yılın sonuçlarını sunuyor ve yerleşimi Erken PPNB'ye bağlıyor. ↩
-
Karahantepe heykeli için bkz. Karul, N. 2021, Türk Arkeoloji ve Etnografya Dergisi 82: 21–31; Göbeklitepe betimleri için Schmidt, K. 2006, Sie bauten die ersten Tempel. Özdoğan her ikisini de Sayburç'taki yatay düzenin karşıtı olarak anıyor. ↩
-
Hodder, I. ve Meskell, L. 2011. A "curious and sometimes a trifle macabre artistry": some aspects of symbolism in Neolithic Turkey. Current Anthropology 52: 235–263. ↩