Taşa ne işlenmiş?
Göbeklitepe'de D Yapısı'nın merkez dikilitaşlarından birinin karşısına geçin; T biçimi bir bedene dönüşür. Dik gövde, yandan görülen bir insan gövdesidir. Dirsekten bükülmüş iki kol geniş yüzlerden aşağı iner, uzun parmaklı eller dar ön yüzde, bir kemerin üstünde buluşur. Kemerden tilki postundan bir peştamal sarkar. Üstteki yatay parça baştır. UNESCO'nun tanımı da dikilitaşları insan biçiminin soyut betimleri olarak niteler.
Buraya kadarı gözlem; ilk kez Nevali Çori'nin dikilitaşlarında yapılmış, sonra defalarca doğrulanmış bir gözlem. Her dikilitaşta kol yok, ama biçim o kadar tutarlı ki arkeologlar T biçiminin kendisini bir beden sayıyor.
Eksik yüz bilmecesi
Bu figürlerin yüzü yok. Neden beceri eksikliği değil. Aynı kültür, yüzü ve siyah obsidiyenden gözleri olan gerçek boyutlu "Urfa Adamı"nı yonttu; Göbeklitepe'nin kendisinde doğalcı kireçtaşı başlar bulundu. Heykeltıraşlar bir insanı yontabiliyordu. Dikilitaşlarda bunu yapmamayı seçtiler.
Kazı ekibi buradan temkinli bir sonuç çıkardı. Yüzsüz, insan boyunu aşan ve son derece soyut olan dikilitaşlar, doğalcı heykellerden farklı bir düzlemde duruyor gibidir; sıradan insanların ötesinde bir şeyi temsil ediyor olabilirler. Klaus Schmidt başka bir dünyaya ait varlıklardan söz etti. Çalışma arkadaşları ise, o insanların inançları hakkında hiçbir şey bilinmediği için bunlara "tanrı" demenin cüretkâr olacağını ekliyor.
Nişanlardan gelen ipuçları
D Yapısı'nın merkez dikilitaşları "boyunlarındaki" işaretlerle ayrılır: birinde disk ve hilalle birlikte H biçimli bir simge, ötekinde bir boğa başı vardır. Bunlar kimlik belirteçlerine benziyor; Neolitik izleyici kimin kastedildiğini büyük olasılıkla biliyordu. Benzer V biçimli boyun bantları Urfa heykelinde ve Sayburç kabartmasındaki insan figüründe de görülüyor. Bu, belirli bir kişi ya da varlık türünü işaretlemek için ortak bir kuralın varlığını düşündürüyor.
Ian Hodder ve Lynn Meskell soruna başka yönden yaklaşır. Figürlere ad koymaya çalışmadan, bölge genelinde yinelenen temalara dikkat çekerler: erkeklik, tehlikeli yabani hayvanlar, etin ve başın delinmesi, koparılması.
Bunu ne çözerdi?
Figürlerin adını ancak yazı verebilirdi; yazı ise yok. Ama örüntüler seçenekleri daraltabilir. Farklı yapılardaki dikilitaşların tutarlı ve birbirinden ayrı nişan takımları taşıdığı ortaya çıkarsa "toplumsal gruplar" okuması güçlenir. İnsan kalıntılarının belirli dikilitaşlarla düzenli biçimde ilişkili olduğu görülürse atalar öne geçer. İnsan betimlerinin daha açık olduğu Karahantepe ve Sayburç'tan gelen yeni buluntular tabloyu hızla değiştiriyor. Siz hangi okumayı savunurdunuz; hangi buluntu fikrinizi değiştirirdi?