Sorunun büyüklüğü
Göbeklitepe'de ayakta duran en yüksek dikilitaşlar D Yapısı'nın merkezindeki çift: yaklaşık 5,5 m boyunda ve kazı ekibinin tahminine göre her biri 8–10 ton ağırlığında. Onları dikenlerin tekerleği, maden aleti, makarası, yük çekecek hayvanı yoktu. Yine de bunu defalarca, üstelik Taş Tepeler'in öteki yerleşimlerinde de başardılar.
Taş ocakları ne gösteriyor?
Bu konuda kanıt alışılmadık ölçüde iyi, çünkü taşın kaynağı biliniyor. Höyük bir kireçtaşı platosunun üzerinde duruyor; ocak alanları da aynı platoda. Kaya, doğal çatlak hatlarıyla ayrılan 0,6–1,5 m kalınlığında katmanlar hâlinde. Yani taş ustasının dikilitaşın çevresini oyması yetiyordu; altını kesmesi gerekmiyordu. Parçanın biçimi çakmaktaşı kazmalarla açılan kanallarla belirleniyor, doğal ayrılma yüzeyine ulaşılınca blok büyük olasılıkla ahşap kirişler ve kamalarla yerinden oynatılıyordu.
Kimi parçalarda iş ters gitmiş, taş olduğu yerde bırakılmış. En çarpıcısı, batı platosunun kenarındaki yaklaşık 7 m uzunluğunda ve 1,5 m kalınlığında, ağırlığı 50 ton dolayında tahmin edilen T biçimli dikilitaş. Belki bir çatlak ya da kusur onu işe yaramaz kıldı; belki de, kazıcıların belirttiği gibi, proje sonunda fazla büyük geldi.
Bilinmeyenler
Taşımanın kendisine ilişkin doğrudan iz yok. Ne bir kızak, ne bir ip, ne de bir yol günümüze ulaştı. Mesafeler kısa, 100 m'den az ile kabaca 500 m arasında; ama güzergâh engebeli ana kayanın üzerinden geçiyor. Canlandırmalar benzetmeye dayanıyor: ahşap kızaklar, bitki lifinden ipler, kaldıraçlar, belki ahşap raylar ya da tomruklar.
Taşı ayağa kaldırmak
Dikilitaşı dikmek ayrı bir sorun. D Yapısı'nın merkez dikilitaşları, ana kayadan oyulmuş kaidelerdeki sığ yuvalara oturuyor; bu, onları desteksiz ayakta tutmaya yetmeyecek kadar az görünüyor. Bu gözlem, destekleyici bir ahşap iskeletin ya da bir çatının varlığı için gerekçe olarak kullanıldı. Dikilitaşların yerine nasıl yatırılıp doğrultulduğu da, toprak rampalarla mı, ahşap çatkılarla mı, ip ekipleriyle mi, yine gözlem değil çıkarım.
Bunu ne çözerdi?
Yöre kireçtaşı üzerinde, çakmaktaşı kazma kopyalarıyla ve gerçek arazide kızakla yapılacak bire bir ölçekli deneyler, tahminleri ölçülmüş aralıklara çevirirdi. Ocak aletlerindeki kullanım izleri, dolgunun altında açığa çıkacak ana kayadaki sürtünme izleri ya da korunmuş ahşap daha da iyi olurdu. Siz on tonluk bir taşı ip ve ağaçla 300 metre nasıl taşırdınız? Yönteminizi anlatın; oyun vikisindeki Lojistik ve Fizik sayfalarıyla sınayın.