TT
en

Soru 04 · Açık soru

On tona varan dikilitaşlar tekerlek ve yük hayvanı olmadan nasıl taşındı?

Taş ocakları yapılardan yalnızca birkaç yüz metre uzakta; yarım kalmış 7 metrelik bir dikilitaş hâlâ ana kayada yatıyor. Taşların nasıl çekilip dikildiği ise doğrudan izlerden değil, ocak izlerinden, etnografyadan ve deneylerden çıkarılıyor.

Yayın 2 dk okuma

Yarışan görüşler

  • AÇok el, bir olay olarak sahnelenen iş

    Dikilitaşlar ahşap kızaklarla, belki yüzlerce kişilik kalabalıklarca çekildi; taş çekmenin kendisi şölenle desteklenen toplumsal ve ritüel bir olaydı (Schmidt, Dietrich, Notroff).

  • BKüçük, usta ekipler

    Kaldıraçlar, ipler, tomruklar ya da yağlanmış ahşap kızak yolları ve kısa mesafelerle, birkaç düzine ya da daha az kişi dikilitaşların çoğunu taşıyabilirdi. Olağanüstü bir iş gücü gerekmez (Banning).

  • CYöntemi bilmiyoruz

    Ne kızak, ne ip, ne rampa, ne de taşıma yolu bulundu. Her canlandırma bir benzetmedir; farklı dikilitaşlar farklı yollarla taşınmış da olabilir.

Sorunun büyüklüğü

Göbeklitepe'de ayakta duran en yüksek dikilitaşlar D Yapısı'nın merkezindeki çift: yaklaşık 5,5 m boyunda ve kazı ekibinin tahminine göre her biri 8–10 ton ağırlığında. Onları dikenlerin tekerleği, maden aleti, makarası, yük çekecek hayvanı yoktu. Yine de bunu defalarca, üstelik Taş Tepeler'in öteki yerleşimlerinde de başardılar.

Taş ocakları ne gösteriyor?

Bu konuda kanıt alışılmadık ölçüde iyi, çünkü taşın kaynağı biliniyor. Höyük bir kireçtaşı platosunun üzerinde duruyor; ocak alanları da aynı platoda. Kaya, doğal çatlak hatlarıyla ayrılan 0,6–1,5 m kalınlığında katmanlar hâlinde. Yani taş ustasının dikilitaşın çevresini oyması yetiyordu; altını kesmesi gerekmiyordu. Parçanın biçimi çakmaktaşı kazmalarla açılan kanallarla belirleniyor, doğal ayrılma yüzeyine ulaşılınca blok büyük olasılıkla ahşap kirişler ve kamalarla yerinden oynatılıyordu.

Kimi parçalarda iş ters gitmiş, taş olduğu yerde bırakılmış. En çarpıcısı, batı platosunun kenarındaki yaklaşık 7 m uzunluğunda ve 1,5 m kalınlığında, ağırlığı 50 ton dolayında tahmin edilen T biçimli dikilitaş. Belki bir çatlak ya da kusur onu işe yaramaz kıldı; belki de, kazıcıların belirttiği gibi, proje sonunda fazla büyük geldi.

Bilinmeyenler

Taşımanın kendisine ilişkin doğrudan iz yok. Ne bir kızak, ne bir ip, ne de bir yol günümüze ulaştı. Mesafeler kısa, 100 m'den az ile kabaca 500 m arasında; ama güzergâh engebeli ana kayanın üzerinden geçiyor. Canlandırmalar benzetmeye dayanıyor: ahşap kızaklar, bitki lifinden ipler, kaldıraçlar, belki ahşap raylar ya da tomruklar.

Taşı ayağa kaldırmak

Dikilitaşı dikmek ayrı bir sorun. D Yapısı'nın merkez dikilitaşları, ana kayadan oyulmuş kaidelerdeki sığ yuvalara oturuyor; bu, onları desteksiz ayakta tutmaya yetmeyecek kadar az görünüyor. Bu gözlem, destekleyici bir ahşap iskeletin ya da bir çatının varlığı için gerekçe olarak kullanıldı. Dikilitaşların yerine nasıl yatırılıp doğrultulduğu da, toprak rampalarla mı, ahşap çatkılarla mı, ip ekipleriyle mi, yine gözlem değil çıkarım.

Bunu ne çözerdi?

Yöre kireçtaşı üzerinde, çakmaktaşı kazma kopyalarıyla ve gerçek arazide kızakla yapılacak bire bir ölçekli deneyler, tahminleri ölçülmüş aralıklara çevirirdi. Ocak aletlerindeki kullanım izleri, dolgunun altında açığa çıkacak ana kayadaki sürtünme izleri ya da korunmuş ahşap daha da iyi olurdu. Siz on tonluk bir taşı ip ve ağaçla 300 metre nasıl taşırdınız? Yönteminizi anlatın; oyun vikisindeki Lojistik ve Fizik sayfalarıyla sınayın.

Kanıt kartları

  • Kanıt

    8–10 tonluk merkez dikilitaşlar

    D Yapısı'nın iki merkez dikilitaşı yaklaşık 5,5 m yüksekliğinde; her birinin ağırlığı 8–10 ton olarak tahmin ediliyor. Çevredeki dikilitaşlar daha küçük, 4 m dolayında.

    Dietrich, Tepe Telegrams 2016

  • Kanıt

    Ocak hemen yanı başında

    Höyüğü çevreleyen kireçtaşı platosu aynı zamanda taş ocağıydı. Taşıma mesafeleri kısaydı: en iyi durumda 100 m'den az, en kötü durumda 500 m kadar.

    Tepe Telegrams 2016

  • Kanıt

    Yarım kalmış 7 metrelik dikilitaş

    Batı platosunun kenarında yaklaşık 7 m uzunluğunda, 1,5 m kalınlığında T biçimli bir dikilitaş yarım bırakılmış hâlde duruyor. Ağırlığı 50 ton dolayında tahmin ediliyor; neden bırakıldığı bilinmiyor.

    Tepe Telegrams 2016

  • Kanıt

    Doğal olarak katmanlı kireçtaşı

    Yöredeki kireçtaşı, doğal çatlak hatlarıyla ayrılan 0,6–1,5 m kalınlığında katmanlar hâlinde. İşçiler dikilitaşın çevresine çakmaktaşı kazmalarla kanal açıyor, sonra büyük olasılıkla ahşap kirişler ve kamalarla taşı yatağından kaldırıyordu.

    Tepe Telegrams 2016

  • Varsayım

    Kızaklar ve yüzlerce çekici

    Endonezya'nın Nias adasından 20. yüzyıl başına ait bir kayıt, yaklaşık 4 metreküplük bir megaliti 525 erkeğin ahşap kızakla üç günde 3 km çektiğini aktarıyor. Kazı ekibi bunu kızakla taşıma için bir benzetme olarak kullanıyor.

    Schröder 1917, aktaran Tepe Telegrams 2016

  • Karşı kanıt

    Kalabalık, zorunluluk demek değil

    Sumba'da taş çekme, tanık olarak çok sayıda katılımcı gerektiren bir törendir; yani etnografik sayılar gerçekten gereken emeği olduğundan büyük gösterir. Banning, en büyükleri dışında bütün dikilitaşları küçük ekiplerin taşıyabileceğini savundu.

    Hoskins 1986, aktaran Tepe Telegrams 2016; Banning 2011

Görüşler (0)

Kendi yanıtınızı ya da argümanınızı yazın. Üyeler oylar ve puanlar; en yüksek skoru alan görüş en üste çıkar.

**kalın**, *italik*, [bağlantı](https://…), > alıntı

Yükleniyor…

Kaynaklar

  1. [1]O. Dietrich. How did they do it? Making and moving monoliths at Göbekli Tepe – The Tepe Telegrams. Alman Arkeoloji Enstitüsü (DAI) (2016)
  2. [2]Göbekli Tepe – UNESCO World Heritage Centre. UNESCO (2018)
  3. [3]K. Schmidt. Göbekli Tepe – the Stone Age Sanctuaries. New results of ongoing excavations with a special focus on sculptures and high reliefs. Documenta Praehistorica 37, 239–256 (2010)
  4. [4]E. B. Banning. So Fair a House: Göbekli Tepe and the Identification of Temples in the Pre-Pottery Neolithic of the Near East. Current Anthropology 52(5), 619–660 (2011)
  5. [5]E. E. W. Schröder. Nias: ethnographische, geographische en historische aanteekeningen en studiën. Brill, Leiden (1917)
  6. [6]J. Hoskins. So My Name Shall Live: Stone-Dragging and Grave-Building in Kodi, West Sumba. Bijdragen tot de Taal-, Land- en Volkenkunde 142(1), 31–51 (1986)
  7. [7]J. Notroff, O. Dietrich, K. Schmidt. Building Monuments, Creating Communities. Early monumental architecture at Pre-Pottery Neolithic Göbekli Tepe. J. Osborne (ed.), Approaching Monumentality in Archaeology, SUNY Press, 83–105 (2014)
PaylaşXFacebookWhatsApp

İlgili

Henüz puan yok
Puan verin

Yorumlar (0)

**kalın**, *italik*, [bağlantı](https://…), > alıntı

Yükleniyor…