Ustalık görünür, statü görünmez
Klaus Schmidt'in taş işçiliğinin başyapıtı dediği 27 numaralı dikilitaştaki yüksek kabartma yırtıcının önünde durunca soru kendiliğinden yanıtlanır: bunu yapan, ilk kez yapmıyordu. Zor olan, o kişinin nasıl biri olduğudur. Dar anlamda uzman, başkaları yaptığı işe değer verdiği için yiyecek üretmekten muaf tutulan kişidir. Arkeologlar bunun için atölye, sahibiyle birlikte gömülmüş alet takımı ya da komşularından ayrılan evler arar. Göbeklitepe'den bunların hiçbiri yayımlanmış değil.
Uzmanlardan yana kanıtlar
Kazı ekibinin akıl yürütmesi üründen üreticiye doğru gider. Kabartmalar bir kalıba uyar: aynı hayvanlar, taş taş, aynı biçimde ve aynı kurallarla çizilmiştir. Bir yekpare taşı taşıyıp dikmek kalabalıkla kısa sürede başarılabilir; yontu işi ise çıraklık demektir. Ekip buradan, nüfusun bir bölümünün en azından mevsimlik olarak geçim işlerinden azat edilmiş ve ötekilerce bakılmış olabileceği sonucuna varıyor.
Başka veriler de aynı yönü gösteriyor. Öğütme taşları standarttır. Özenle hazırlanmış çekirdeklerden çıkarılan uzun, düzgün dilgileriyle çakmaktaşı endüstrisi, bugünün yongalamacılarının yeniden üretmekte zorlandığı türdendir. Çevredeki kireçtaşı platosunda dikilitaşların kesildiği ocak alanları, kayada bırakılmış yarım parçalarla birlikte durmaktadır. Küçük levhalar da, herhalde birilerinin okumayı bildiği işaret dizileri taşır.
Ritüel bilenler
Başlıktaki üçüncü grup en zorudur. Maskeli ya da dans eden figürler, insan bacaklı turnalar ve yapıların özenle sahnelenmesi, bazı insanların ne zaman ne yapılacağını ötekilerden iyi bildiğini düşünmeyi makul kılıyor. Lee Clare, öne çıkan kişilerin anlatıcılar, avcılar ve ritüel uzmanları arasından yetiştiğini önerdi. Öneri bilinçli olarak temkinlidir: şimdiye dek kazılan hiçbir şey böyle bir kişiyi teşhis etmediği için "görünmez" karar vericilerden söz eder.
Haklay ve Gopher'in geometrik çözümlemesi başka bir uzman türü ekler: planlayıcı. Üç yapı gerçekten tek bir tasarımı paylaşıyorsa birileri o tasarımı aklında tutmuştur. Eleştirenler, yapıların uzun ve ayrı ayrı inşa tarihçeleri olduğunu, plan üzerinde bulunan bir örüntünün zeminde hiçbir tek anda var olmamış olabileceğini söylüyor.
Bunu ne çözerdi?
Atığıyla birlikte, yerinde korunmuş bir çakmaktaşı ya da kireçtaşı atölyesi üretimin ne kadar yoğunlaştığını gösterirdi. Zanaat aletleriyle gömülmüş kişiler ya da yinelenen taş işçiliğinin kas izlerini ve yaralarını taşıyan iskeletler bireylere işaret ederdi. Kabartmalarda, boyalı çanak çömlekte yapıldığı gibi tek tek "el" ayrımı yapılması, beş yontucunun mu elli yontucunun mu çalıştığını ortaya koyabilirdi.
Mükemmellik bir uzmanlar sınıfı mı ister, yoksa yetenek ve zaman yeter mi? Nerede durduğunuzu ve nedenini yazın.