Oyunda
Oyuncu bir yaşlıdır ve tasarım bu role bir "emret" düğmesi vermez. Yaşlı kimseye taş çektiremez. Yapabilecekleri iki değerin çevresinde planlanıyor.
Bellek, yaşlının aynı anda aklında tutabildiği anlaşma, borç ve akrabalık bağı sayısıdır. Yazı olmadığından bir klanla varılan her anlaşma bir Bellek yuvası kaplar ve dile getirilmedikçe silikleşir. İtibar, yaşlının sözünün mecliste ve öteki klanlar nezdinde ne kadar ağır bastığıdır; tutulan sözler ve iyi şölenlerle yükselir, bozulan sözlerle düşer.
Planlanan eylemler:
- Meclisi topla: orada bulunan yaşlıları bir işe emek ayırmak üzere bir araya getirir. Sonuç, İtibar'a ve her klanın tutumuna bağlıdır.
- Sözleri yinele: anlaşmaları toplanma sırasında herkesin önünde yeniden söyler; duyan herkes için tazeler.
- Hüküm ver: yiyecek payı, yaralanma ya da hakaret yüzünden çıkan bir kavgayı çözer. Haksız bulunan hüküm iki tarafta da İtibar kaybettirir.
- Ata törenini yönet: katılan bütün klanların tutumunu yükselten ortak tören.
- Ardıl göster: Belleği daha genç birine aktarmaya başlar; yıllar süren bir iştir.
Rolü tanımlayan risk ölümlülüktür. Devir tamamlanmadan ölen yaşlı, yinelenmemiş anlaşmaları mezara götürür; oyuncu, aktarılabilen ne varsa onunla, ardıl olarak devam eder.
Tarihsel temel
Bu yerleşimlerde yaşlılara, şeflere ya da adı konmuş herhangi bir makama dair doğrudan kanıt yoktur. Önderleri ayırt eden zengin mezarlar bulunmaz; Göbeklitepe'de insan kemikleri incelendiği sırada hiçbir düzenli gömüt ele geçmemişti, yalnızca dolgulardaki parçalar vardı. Bunların arasında üzerine bilerek oluklar kazınmış üç kafatasına ait parçalar ve birinde açılmış bir delik yer alır. Yazarlar bunu daha önce bilinmeyen bir kafatası kültü biçimi olarak yorumlar; kafatasları saygı gören atalara da, sergilenen düşmanlara da ait olabilir.1
Yerleşimlerin açıkça gösterdiği şey, kararların alındığı ve bilginin korunduğudur. Yapılar tasarlanmış, yenilenmiş ve sonunda doldurulmuştur. Karahantepe'de kazı başkanı kayaya oyulu odalardan birini geçiş törenlerinin mekânı olarak yorumlar; bu da törenleri yöneten kişilerin varlığını düşündürür.2 Sayburç'ta Özdoğan kabartmayı, topluluğun belleğinde tutulan ve gelecek kuşaklara aktarılmak istenen bir hikâye olarak okur.3 UNESCO metni ise temkinli bir dille "belki de daha hiyerarşik toplum biçimlerinin ortaya çıkışından" söz eder.4
Oyun bu boşluğu, küçük ölçekli toplumların etnografyasından tanıdık bir figürle doldurur: yetkesi bilgiye, akrabalığa ve ikna gücüne dayanan yaşlı kişi. Bu, gerekçeli bir benzetmedir; bir bulgu değildir.
Açık sorular
- Kalıcı yetke sahibi biri var mıydı, yoksa kararlar toplantılarda uzlaşmayla mı alınıyordu?
- Tören bilgisi ile gündelik örgütlenme aynı ellerde miydi?
- İşlenmiş kafatasları atalara mı, düşmanlara mı, yoksa başka bir şeye mi işaret ediyor?
- Tek bir yapının kullanıldığı kuşaklar boyunca yapının planına ilişkin bilgi nasıl korunuyordu?