Dürüst bir uyarı
Bu sayfadaki her şey benzetmedir. Göbeklitepe'de ya da başka bir Taş Tepeler yerleşiminde belirli bir kurala, yargılamaya, bedele ya da cezaya dair kazıyla elde edilmiş hiçbir kanıt yoktur; olamaz da, çünkü normlar sözle yaşar ve bu insanlar yazmıyordu. Aşağıda anlatılanlar, antropologların Afrika, Avustralya ve başka yerlerdeki yakın dönem avcı toplayıcı toplumlar üzerine yazdıklarından ödünç alınmıştır. O toplumlar yaşayan fosil değildir; kendi tarihleri olan, erken Holosen Urfa'sına hiç benzemeyen çevrelerde yaşayan çağdaş insanlardır. İnsanca mümkün olanın sınırlarını gösterirler; ne olduğunu söylemezler.
Avcı toplayıcılar yiyecek konusunda ne yapar?
Yakın dönemin pek çok avcı toplayıcı grubunda büyük av, avcının kendine saklayacağı bir şey değildir. Et kampa dağıtılır; çoğu kez dağıtan da hayvanı vuran kişi olmaz. Nicolas Peterson, vermenin başkalarının istemesiyle tetiklendiği, geri çevirmenin ayıp sayıldığı bu örüntüye "talep üzerine paylaşım" adını verdi. James Woodburn bunu, yiyeceğin elde edildikten kısa süre sonra tüketildiği ve kimsenin biriktirmediği, kendi deyişiyle anında getirili ekonomilere bağladı.
Bu konuya değen tek arkeolojik gözlem olumsuz bir gözlemdir. Göbeklitepe'de muazzam miktarda öğütme aleti ve hayvan kemiği var; ama şimdilik büyük depo yok. Orada hazırlanan yiyecek anlaşılan orada yenmiş. Bu, eli açık bir dağıtım ortamına uyar. Depolarını evinde tutan ev sahiplerine de aynı ölçüde uyar.
Kuralı çiğneyene ne olur?
Burada etnografya tutarlıdır ve pek de dramatik değildir. Polly Wiessner'in Ju/'hoansi konuşmaları üzerine çalışması, yaptırımın büyük bölümünün sözlü olduğunu buldu: şaka, iğneli şikâyet, herkesin önünde eleştiri. Daha ağır yaptırımlar vardı ama seyrek kullanılıyordu. Christopher Boehm'ün karşılaştırmalı çalışması, emir vermeye kalkana grubun birlikte direndiğini anlatır: ona gülerler, onu duymazdan gelirler, bırakıp giderler; ancak nadir ve uç durumlarda öldürürler.
Benzetme neden tutmayabilir?
Taş Tepeler'i kuranlar, bu yazının çoğunun anlattığı hafif donanımlı gezgin topluluklar değildi. Tonlarca ağırlıkta dikilitaşlar kestiler, sarnıçlara baktılar, yüzyıllar boyunca aynı yapılara döndüler. Woodburn'ün kendisi anında getirili toplumları gecikmeli getirili olanlardan ayırmıştı: ikincilerde insanlar, karşılığını sonradan veren varlıklar üzerinde hak sahibidir; tuzaklar, tekneler, depolanmış yiyecek, pekâlâ yapılar da. Etnograflar bu toplumlarda daha katı mülkiyet iddiaları, akraba grupları arasında bağlayıcı yükümlülükler, kimi zaman da derecelenmiş statüler bulur.
Kazıcılar bu yönde ipuçlarına dikkat çekti. Farklı yapılarda farklı hayvanlar baskındır; bu, yapıların farklı gruplara ait olduğu anlamına gelebilir. Gündelik eşyanın bazı türleri alanda eksiktir; ekip bunu katılımın sınırlandırılmış olabileceği yolunda okuyor. Öyleyse asıl önemli kurallar eti paylaşmaktan çok erişimle ilgili olabilir: kim girebilir, kim görebilir, kim bilebilir.
Bunu ne çözerdi?
Kuralların kendisini hiçbir şey geri getiremez. Yine de dolaylı sınamalar mümkün: herkesin aynı şeyi yiyip yemediğini görmek için bireylerin beslenmesini izotoplarla karşılaştırmak; evleri büyüklük ve depolanan mal bakımından kıyaslamak; ne kadar şiddet yaşandığını ve kimin zarar gördüğünü anlamak için iskeletlerdeki iyileşmiş ve iyileşmemiş yaralanmaları incelemek.
Siz hangi benzetmeye, ne ölçüde güvenirdiniz? Görüşünüzü savunun ve sizi neyin caydıracağını da söyleyin.