TT
en

Soru 11 · Açık soru

Paylaşım ve cezaya dair hangi kurallar var olmuş olabilir?

Taş Tepeler'in hiçbir yasası günümüze ulaşmadı, ulaşmayacak da. Elimizdeki tek şey etnografik benzetme: yakın dönem avcı toplayıcıları yiyeceği nasıl paylaşır, böbürleneni nasıl hizaya getirir, kuralı çiğneyene ne yapar? Bu benzetmedir, kanıt değil.

Yayın 2 dk okuma

Yarışan görüşler

  • AEşitlikçi düzleme

    Avın ve şölenin yiyeceği geniş çevreyle paylaşılıyor, övünen alaya alınıyor, cimrilik en büyük kusur sayılıyordu. Yaptırım dedikodu, alay ve en sonunda dışlamaydı.

  • BFilizlenen mülkiyet

    Uzun ömürlü yapılar ve yinelenen emek, hak iddiası demektir: bu yapı bizim, şu taş ocağı onların. Kurallar grup mülkünü koruyor, kimin katılabileceğini düzenliyordu.

  • CBilinemez

    Yazıdan önce kurallar doğrudan iz bırakmaz. Benzetmeler neyin mümkün olduğunu gösterir, ne olduğunu değil; yalnızca soru sormak için kullanılmalıdır.

Dürüst bir uyarı

Bu sayfadaki her şey benzetmedir. Göbeklitepe'de ya da başka bir Taş Tepeler yerleşiminde belirli bir kurala, yargılamaya, bedele ya da cezaya dair kazıyla elde edilmiş hiçbir kanıt yoktur; olamaz da, çünkü normlar sözle yaşar ve bu insanlar yazmıyordu. Aşağıda anlatılanlar, antropologların Afrika, Avustralya ve başka yerlerdeki yakın dönem avcı toplayıcı toplumlar üzerine yazdıklarından ödünç alınmıştır. O toplumlar yaşayan fosil değildir; kendi tarihleri olan, erken Holosen Urfa'sına hiç benzemeyen çevrelerde yaşayan çağdaş insanlardır. İnsanca mümkün olanın sınırlarını gösterirler; ne olduğunu söylemezler.

Avcı toplayıcılar yiyecek konusunda ne yapar?

Yakın dönemin pek çok avcı toplayıcı grubunda büyük av, avcının kendine saklayacağı bir şey değildir. Et kampa dağıtılır; çoğu kez dağıtan da hayvanı vuran kişi olmaz. Nicolas Peterson, vermenin başkalarının istemesiyle tetiklendiği, geri çevirmenin ayıp sayıldığı bu örüntüye "talep üzerine paylaşım" adını verdi. James Woodburn bunu, yiyeceğin elde edildikten kısa süre sonra tüketildiği ve kimsenin biriktirmediği, kendi deyişiyle anında getirili ekonomilere bağladı.

Bu konuya değen tek arkeolojik gözlem olumsuz bir gözlemdir. Göbeklitepe'de muazzam miktarda öğütme aleti ve hayvan kemiği var; ama şimdilik büyük depo yok. Orada hazırlanan yiyecek anlaşılan orada yenmiş. Bu, eli açık bir dağıtım ortamına uyar. Depolarını evinde tutan ev sahiplerine de aynı ölçüde uyar.

Kuralı çiğneyene ne olur?

Burada etnografya tutarlıdır ve pek de dramatik değildir. Polly Wiessner'in Ju/'hoansi konuşmaları üzerine çalışması, yaptırımın büyük bölümünün sözlü olduğunu buldu: şaka, iğneli şikâyet, herkesin önünde eleştiri. Daha ağır yaptırımlar vardı ama seyrek kullanılıyordu. Christopher Boehm'ün karşılaştırmalı çalışması, emir vermeye kalkana grubun birlikte direndiğini anlatır: ona gülerler, onu duymazdan gelirler, bırakıp giderler; ancak nadir ve uç durumlarda öldürürler.

Benzetme neden tutmayabilir?

Taş Tepeler'i kuranlar, bu yazının çoğunun anlattığı hafif donanımlı gezgin topluluklar değildi. Tonlarca ağırlıkta dikilitaşlar kestiler, sarnıçlara baktılar, yüzyıllar boyunca aynı yapılara döndüler. Woodburn'ün kendisi anında getirili toplumları gecikmeli getirili olanlardan ayırmıştı: ikincilerde insanlar, karşılığını sonradan veren varlıklar üzerinde hak sahibidir; tuzaklar, tekneler, depolanmış yiyecek, pekâlâ yapılar da. Etnograflar bu toplumlarda daha katı mülkiyet iddiaları, akraba grupları arasında bağlayıcı yükümlülükler, kimi zaman da derecelenmiş statüler bulur.

Kazıcılar bu yönde ipuçlarına dikkat çekti. Farklı yapılarda farklı hayvanlar baskındır; bu, yapıların farklı gruplara ait olduğu anlamına gelebilir. Gündelik eşyanın bazı türleri alanda eksiktir; ekip bunu katılımın sınırlandırılmış olabileceği yolunda okuyor. Öyleyse asıl önemli kurallar eti paylaşmaktan çok erişimle ilgili olabilir: kim girebilir, kim görebilir, kim bilebilir.

Bunu ne çözerdi?

Kuralların kendisini hiçbir şey geri getiremez. Yine de dolaylı sınamalar mümkün: herkesin aynı şeyi yiyip yemediğini görmek için bireylerin beslenmesini izotoplarla karşılaştırmak; evleri büyüklük ve depolanan mal bakımından kıyaslamak; ne kadar şiddet yaşandığını ve kimin zarar gördüğünü anlamak için iskeletlerdeki iyileşmiş ve iyileşmemiş yaralanmaları incelemek.

Siz hangi benzetmeye, ne ölçüde güvenirdiniz? Görüşünüzü savunun ve sizi neyin caydıracağını da söyleyin.

Kanıt kartları

  • Kanıt

    Büyük depo yok

    Çok büyük ölçekli yiyecek işlemeye karşın Göbeklitepe'de büyük depolama yapısı saptanmadı; kazıcılar yiyeceğin hemen tüketilmek üzere üretildiğini savunuyor. Bu, buluşmalarda paylaşımla uyumludur ama kurallar hakkında bir şey söylemez.

    Dietrich vd. 2019, PLOS ONE

  • Varsayım

    Talep üzerine paylaşım ve düzleme

    Hadzalar gibi anında tüketime dayalı avcı toplayıcılarda yiyecek istendiğinde paylaşılır, biriktirmek hoş karşılanmaz, başarılı avcıdan alçakgönüllülük beklenir. Çalışma Neolitik toplumları değil, yaşayan toplumları anlatır.

    Woodburn 1982

  • Varsayım

    Ceza çoğunlukla sözdür

    Ju/'hoansi arasında kaydedilen konuşmaların çözümlemesi, normların başlıca alay, şikâyet ve eleştiriyle uygulandığını, dışlama gibi ağır önlemlerin son çare olarak saklandığını, şiddetin ise seyrek olduğunu gösterdi.

    Wiessner 2005

  • Varsayım

    Tersine tahakküm

    Kültürler arası bir tarama, eşitlikçi toplumlarda grubun, başkalarına hükmetmeye kalkanı topluca dizginlediğini savunur: alay ederek, söz dinlemeyerek, terk ederek, uç durumlarda öldürerek.

    Boehm 1993

  • Karşı kanıt

    Basit avcı toplayıcılar değillerdi

    Taşla inşa eden, uzun süre kalan ve karşılığı sonradan alınacak işlere emek yatıran topluluklar, benzetmelerin çoğunu sağlayan gezgin gruplardan farklıdır. Etnografya bu tür gecikmeli getirili düzenlerde daha güçlü mülkiyet, borç ve miras yoluyla geçen saygınlık kaydeder.

    Woodburn 1982

  • Varsayım

    Çatışmayı yöneten ritüel

    Kazı ekibi, Göbeklitepe ve Körtik Tepe'de ortak ritüelin, toplulukların büyüdüğü bir dönemde gruplar arası gerilimi sınırlamaya yaradığını savundu. Bu, arkeolojik verinin yorumudur; ele geçmiş bir kural değildir.

    Clare vd. 2019

Görüşler (0)

Kendi yanıtınızı ya da argümanınızı yazın. Üyeler oylar ve puanlar; en yüksek skoru alan görüş en üste çıkar.

**kalın**, *italik*, [bağlantı](https://…), > alıntı

Yükleniyor…

Kaynaklar

  1. [1]J. Woodburn. Egalitarian Societies. Man 17(3): 431–451 (1982)
  2. [2]P. Wiessner. Norm enforcement among the Ju/'hoansi Bushmen: a case of strong reciprocity?. Human Nature 16(2): 115–145 (2005)
  3. [3]C. Boehm. Egalitarian Behavior and Reverse Dominance Hierarchy. Current Anthropology 34(3): 227–254 (1993)
  4. [4]N. Peterson. Demand Sharing: Reciprocity and the Pressure for Generosity among Foragers. American Anthropologist 95(4): 860–874 (1993)
  5. [5]L. Dietrich, J. Meister, O. Dietrich, J. Notroff, et al.. Cereal processing at Early Neolithic Göbekli Tepe, southeastern Turkey. PLOS ONE 14(5): e0215214 (2019)
  6. [6]L. Clare, O. Dietrich, J. Gresky, J. Notroff, J. Peters, N. Pöllath. Ritual Practices and Conflict Mitigation at Early Neolithic Körtik Tepe and Göbekli Tepe, Upper Mesopotamia. In: Violence and the Sacred in the Ancient Near East, Cambridge University Press, 96–128 (2019)
  7. [7]Emblematic signs? On the iconography of animals at Göbekli Tepe. DAI, The Tepe Telegrams (2016)
PaylaşXFacebookWhatsApp

İlgili

Henüz puan yok
Puan verin

Yorumlar (0)

**kalın**, *italik*, [bağlantı](https://…), > alıntı

Yükleniyor…