Önce şu sayıyı konuşalım
"Yüz klan" arkeolojik bir bulgu değildir. Bu sitenin eşlik ettiği oyunun kabulüdür (geliştirme günlüğüne ve klanlar sayfasına bakınız); eşgüdüm sorununu oynanabilir kılmak için seçilmiş yuvarlak bir rakamdır. Kaç grubun işe karıştığını, kendilerine ne dediklerini, hatta "klan" sözcüğünün doğru olup olmadığını kimse bilmiyor. Arkeolojinin sunduğu şey, aynı biçimde gerçek bir bilmecedir: kralı, yazısı, yük hayvanı olmayan insanlar, tek bir topluluğun sağlayabileceğinden çok daha fazla kol isteyen bir işi defalarca başarmıştır.
Toprak gerçekte ne gösteriyor?
En sağlam veriler yiyecek ve emekle ilgilidir. Kazı ekibi anıtsal yapıların yüzlerce kişilik bir iş gücü gerektirdiğini hesaplıyor. Alandan alışılmadık sayıda öğütme taşı, yoğun tahıl işlendiğini doğrulayan fitolitler ve ağırlıklı olarak yaz ortası ile sonbahar arasında avlanmış ceylanların kemikleri çıktı. Büyük depolama yapısı ise bulunmadı. Yiyecek anlaşılan toplu hazırlanıp hemen tüketiliyordu.
Alman Arkeoloji Enstitüsü ekibi buradan iş şöleni modelini kurdu: ev sahibi bolca yiyecek içecek sunar, konuklar emek verir, sonunda kimse kimseye borçlu kalmaz. Fikri ortaya atan 2012 tarihli makale, yabani tahıldan yapılmış birayı da önermişti. Şölen örüntüsü iyi destekleniyor; bira ise akla yatkın bir öneri olmaktan öteye geçmiş değil.
Modellerin başladığı yer
Yiyeceğin ötesindeki her şey çıkarımdır.
- Ritüel. Benzer işaretler Göbeklitepe'de ve Yukarı Mezopotamya'nın çağdaş yerleşimlerinde dikilitaşlarda, taş kaplarda, küçük levhalarda karşımıza çıkıyor. Ortak bir simge dünyası iş birliğini kolaylaştırır. Ama iş birliğinin nedeni mi sonucu mu olduğu taşlardan okunamaz.
- Evlilik. Etnografik örneklerde avcı toplayıcılar kendi topluluklarının dışından evlenir; eş de çoğunlukla düzenli buluşmalarda bulunur. Nevali Çori'de izotoplar ve antik DNA, erken ÇÇN B'de hareketliliğe ve çeşitli bir gen havuzuna işaret ediyor. Bu dışevlilikle bağdaşır; tepede bir "evlilik panayırı" kurulduğunun kanıtı değildir.
- Maliyetli sinyalleşme. Beş metrelik bir taşı dikebilen ve yardıma gelenleri doyurabilen grup, kendisiyle ortaklık kurmaya değer olduğunu ilan eder. Mantık sağlam, kuram saygın; ne var ki hemen her yerdeki hemen her anıtı açıklayabiliyor, zayıflığı da burada.
İkna eden kimdi?
Göbeklitepe'de bir şefi işaret eden ne mezar, ne ev, ne de nesne var. Lee Clare yakın zamanda karar vericilerin var olduğunu ama arkeolojik olarak görünmez kaldıklarını, bu kişilerin anlatıcılar, avcılar ve ritüel uzmanları arasından çıkmış olabileceğini savundu. Bu bir imge yorumudur, kişilerin keşfi değil. Karşı okumaya göre kimse kimseyi ikna etmedi: lidersiz pek çok toplumda olduğu gibi işi akrabalık ve karşılıklılık yükümlülükleri gördü.
Bunu ne çözerdi?
Tartışmayı üç tür veri ilerletir: Taş Tepeler yerleşimlerinde gömülü insanlar üzerinde izotop ve antik DNA çalışmaları, yani kimin nereden geldiği ve kimin kiminle evlendiği; tek tek yapı evrelerinin hassas tarihlenmesi, yani bir seferde ne kadar iş çıkarıldığı; yiyecek kalıntılarının kaynağının belirlenmesi, yani erzağı konukların mı getirdiği yoksa ev sahiplerinin mi sağladığı.
Sizce hangi mekanizma daha inandırıcı ve doğruysa toprakta ne bulmayı beklerdiniz? Görüşünüzü savunun.