TT
en

Soru 09 · Açık soru

Dağınık yaşayan yüz kadar klan iş birliğine nasıl ikna edildi?

Göbeklitepe'yi inşa etmek yüzlerce insan gerektiriyordu; ortada ne bir şef ne de bir devlet izi var. Şölen, ortak ritüel, evlilik bağları ve itibar en sık anılan adaylar. Bunların çoğu model, azı kanıt.

Yayın 2 dk okuma

Yarışan görüşler

  • Aİş şölenleri

    Ev sahipleri et, tahıl yemekleri ve muhtemelen mayalı içkiyle emek topladı. Yardım gönüllüydü, süresi belliydi ve karşılığı oracıkta konukseverlikle ödendi.

  • BOrtak ritüel ve inanç

    Paylaşılan imgeler ve törenler yabancıları aynı işin katılımcısı yaptı. Yapılar buluşmanın yan ürünü değil, amacıydı.

  • Cİtibar ve ikna edici kişiler

    Anlatıcılar, avcılar ya da ritüel uzmanları saygınlık için yarıştı ve başkalarını peşlerinden sürükledi. Anıtlar bir grubun gücünü ve güvenilirliğini gösteren pahalı sinyallerdi.

  • DYerleşik bir topluluk

    İnşa edenler büyük ölçüde yereldi ve yüzyıllar boyunca küçük adımlarla çalıştı. Bölge çapında insan toplamaya pek gerek yoktu.

Önce şu sayıyı konuşalım

"Yüz klan" arkeolojik bir bulgu değildir. Bu sitenin eşlik ettiği oyunun kabulüdür (geliştirme günlüğüne ve klanlar sayfasına bakınız); eşgüdüm sorununu oynanabilir kılmak için seçilmiş yuvarlak bir rakamdır. Kaç grubun işe karıştığını, kendilerine ne dediklerini, hatta "klan" sözcüğünün doğru olup olmadığını kimse bilmiyor. Arkeolojinin sunduğu şey, aynı biçimde gerçek bir bilmecedir: kralı, yazısı, yük hayvanı olmayan insanlar, tek bir topluluğun sağlayabileceğinden çok daha fazla kol isteyen bir işi defalarca başarmıştır.

Toprak gerçekte ne gösteriyor?

En sağlam veriler yiyecek ve emekle ilgilidir. Kazı ekibi anıtsal yapıların yüzlerce kişilik bir iş gücü gerektirdiğini hesaplıyor. Alandan alışılmadık sayıda öğütme taşı, yoğun tahıl işlendiğini doğrulayan fitolitler ve ağırlıklı olarak yaz ortası ile sonbahar arasında avlanmış ceylanların kemikleri çıktı. Büyük depolama yapısı ise bulunmadı. Yiyecek anlaşılan toplu hazırlanıp hemen tüketiliyordu.

Alman Arkeoloji Enstitüsü ekibi buradan iş şöleni modelini kurdu: ev sahibi bolca yiyecek içecek sunar, konuklar emek verir, sonunda kimse kimseye borçlu kalmaz. Fikri ortaya atan 2012 tarihli makale, yabani tahıldan yapılmış birayı da önermişti. Şölen örüntüsü iyi destekleniyor; bira ise akla yatkın bir öneri olmaktan öteye geçmiş değil.

Modellerin başladığı yer

Yiyeceğin ötesindeki her şey çıkarımdır.

  • Ritüel. Benzer işaretler Göbeklitepe'de ve Yukarı Mezopotamya'nın çağdaş yerleşimlerinde dikilitaşlarda, taş kaplarda, küçük levhalarda karşımıza çıkıyor. Ortak bir simge dünyası iş birliğini kolaylaştırır. Ama iş birliğinin nedeni mi sonucu mu olduğu taşlardan okunamaz.
  • Evlilik. Etnografik örneklerde avcı toplayıcılar kendi topluluklarının dışından evlenir; eş de çoğunlukla düzenli buluşmalarda bulunur. Nevali Çori'de izotoplar ve antik DNA, erken ÇÇN B'de hareketliliğe ve çeşitli bir gen havuzuna işaret ediyor. Bu dışevlilikle bağdaşır; tepede bir "evlilik panayırı" kurulduğunun kanıtı değildir.
  • Maliyetli sinyalleşme. Beş metrelik bir taşı dikebilen ve yardıma gelenleri doyurabilen grup, kendisiyle ortaklık kurmaya değer olduğunu ilan eder. Mantık sağlam, kuram saygın; ne var ki hemen her yerdeki hemen her anıtı açıklayabiliyor, zayıflığı da burada.

İkna eden kimdi?

Göbeklitepe'de bir şefi işaret eden ne mezar, ne ev, ne de nesne var. Lee Clare yakın zamanda karar vericilerin var olduğunu ama arkeolojik olarak görünmez kaldıklarını, bu kişilerin anlatıcılar, avcılar ve ritüel uzmanları arasından çıkmış olabileceğini savundu. Bu bir imge yorumudur, kişilerin keşfi değil. Karşı okumaya göre kimse kimseyi ikna etmedi: lidersiz pek çok toplumda olduğu gibi işi akrabalık ve karşılıklılık yükümlülükleri gördü.

Bunu ne çözerdi?

Tartışmayı üç tür veri ilerletir: Taş Tepeler yerleşimlerinde gömülü insanlar üzerinde izotop ve antik DNA çalışmaları, yani kimin nereden geldiği ve kimin kiminle evlendiği; tek tek yapı evrelerinin hassas tarihlenmesi, yani bir seferde ne kadar iş çıkarıldığı; yiyecek kalıntılarının kaynağının belirlenmesi, yani erzağı konukların mı getirdiği yoksa ev sahiplerinin mi sağladığı.

Sizce hangi mekanizma daha inandırıcı ve doğruysa toprakta ne bulmayı beklerdiniz? Görüşünüzü savunun.

Kanıt kartları

  • Kanıt

    Yüzlerce kişilik iş gücü

    Kazı ekibine göre dikilitaşların ocaktan çıkarılması, taşınması ve dikilmesi, temkinli hesaplarla bile yüzlerce kişi gerektirir. Bu bir mühendislik tahminidir, sayım değildir.

    Dietrich vd. 2019, PLOS ONE

  • Kanıt

    Büyük ölçekli ama hemen tüketilen yiyecek

    7000'den fazla öğütme aleti incelendi; ceylanlar yaz ortası ile sonbahar arasında toplu halde avlanmıştı; buna karşın büyük depolama yapıları bulunmadı. Ekip bu mevsimlik yoğunlaşmayı iş şölenleri olarak yorumluyor.

    Dietrich vd. 2019; Lang vd. 2013

  • Varsayım

    Her yapının kendi hayvanı

    A yapısında yılan, B'de tilki, C'de yaban domuzu öne çıkar; D'de kuşlar önemli yer tutar. Kazıcılar farklı yapıların arkasında farklı grupların durmuş olabileceğini öne sürer; bu grupların niteliği açık bırakılmıştır.

    Peters ve Schmidt 2004; DAI Tepe Telegrams 2016

  • Kanıt

    Nevali Çori'de hareketlilik ve karışık gen havuzu

    Yakındaki Nevali Çori'den stronsiyum izotopları ve genomlar, erken ÇÇN B'de hareketliliğe ve çeşitli bir gen havuzuna işaret ediyor. Bu, geniş evlilik ağlarıyla uyumludur; ama evliliklerin nasıl kurulduğunu göstermez ve Göbeklitepe'nin kendisine ait değildir.

    Wang vd. 2023, PNAS

  • Varsayım

    Maliyetli sinyalleşme

    Sinyal kuramına göre anıt ve cömert şölen gibi pahalı, taklidi zor gösteriler gruplar arasında itibar ve güven üretir. Davranışsal ekolojiden ödünç alınmış genel bir modeldir; Göbeklitepe verisiyle sınanmış değildir.

    Bliege Bird ve Smith 2005

  • Karşı kanıt

    Belki daha az insan, daha uzun süre

    Gündelik yaşam izleri, sarnıçlar ve yeniden yapım evreleri, insanların alanda yaşadığını ve yapıların kuşaklar boyunca büyüdüğünü düşündürüyor. Öyleyse herhangi bir anda çok daha az kol gerekmiştir ve ikna sorunu küçülür.

    Banning 2011; Clare 2020; Kinzel ve Clare 2020

Görüşler (0)

Kendi yanıtınızı ya da argümanınızı yazın. Üyeler oylar ve puanlar; en yüksek skoru alan görüş en üste çıkar.

**kalın**, *italik*, [bağlantı](https://…), > alıntı

Yükleniyor…

Kaynaklar

  1. [1]O. Dietrich, M. Heun, J. Notroff, K. Schmidt, M. Zarnkow. The role of cult and feasting in the emergence of Neolithic communities. New evidence from Göbekli Tepe, south-eastern Turkey. Antiquity 86(333): 674–695 (2012)
  2. [2]L. Dietrich, J. Meister, O. Dietrich, J. Notroff, et al.. Cereal processing at Early Neolithic Göbekli Tepe, southeastern Turkey. PLOS ONE 14(5): e0215214 (2019)
  3. [3]C. Lang, J. Peters, N. Pöllath, K. Schmidt, G. Grupe. Gazelle behaviour and human presence at early Neolithic Göbekli Tepe, south-east Anatolia. World Archaeology 45(3): 410–429 (2013)
  4. [4]X. Wang, E. Skourtanioti, M. Benz, J. Gresky, et al.. Isotopic and DNA analyses reveal multiscale PPNB mobility and migration across Southeastern Anatolia and the Southern Levant. PNAS 120(4): e2210611120 (2023)
  5. [5]R. Bliege Bird, E. A. Smith. Signaling theory, strategic interaction, and symbolic capital. Current Anthropology 46(2): 221–248 (2005)
  6. [6]L. Clare. Inspired individuals and charismatic leaders: Hunter-gatherer crisis and the rise and fall of invisible decision-makers at Göbeklitepe. Documenta Praehistorica 51: 6–43 (2024)
  7. [7]E. B. Banning. So Fair a House: Göbekli Tepe and the Identification of Temples in the Pre-Pottery Neolithic of the Near East. Current Anthropology 52(5): 619–660 (2011)
  8. [8]Emblematic signs? On the iconography of animals at Göbekli Tepe. DAI, The Tepe Telegrams (2016)
PaylaşXFacebookWhatsApp

İlgili

Henüz puan yok
Puan verin

Yorumlar (0)

**kalın**, *italik*, [bağlantı](https://…), > alıntı

Yükleniyor…