Göbeklitepe üzerine yazılan her metin er geç bir hesaba gelip dayanır. Büyük yapıların dikilitaşları 5,5 m'ye kadar yükseliyor. Bunlar çevredeki kireçtaşı platodan taş aletlerle kesildi, höyüğe sürüklendi ve yük hayvanı da tekerleği de olmayan, başlarında bir şef bulunduğuna dair hiçbir iz bırakmamış insanlar tarafından ayağa kaldırıldı. Bu işin kaç kişi gerektirdiği tartışılıyor, ama küçük tek bir grubun altından kalkabileceğini düşünen yok. Soru kendiliğinden geliyor: insanlar oraya neden geldi, onları orada ne tuttu?
Kazı ekibinin 2012'de önerdiği yanıt, Göbeklitepe hakkındaki en bilinen fikirlerden biri oldu. İnsanlar şölen olduğu için geldi. İş bir ziyafet biçiminde örgütlendi; bol et vardı, büyük olasılıkla bira da.1 Bu yazı o fikri parça parça ele alıyor.
Emek sorunu
Kazı ekibinin aklındaki düzenin antropolojide bir adı var: iş şöleni. Ev kurmak ya da hasat kaldırmak gibi kısa sürede çok el gerektiren bir işi olan ev sahibi, çalışanlara ücret değil sofra sunar. Gelenler iyi yer içer, ev sahibi hem işini gördürür hem itibar kazanır, herkes de karşılığının bir gün verilmesini bekler. Anadolu'da imece diye bildiğimiz dayanışmanın yakın akrabası olan bu uygulamayı Michael Dietler ile Brian Hayden'ın derlediği karşılaştırmalı çalışmalar birkaç kıtadaki küçük ölçekli çiftçi toplumlarda belgelemiştir.2
Model Göbeklitepe için cazip, çünkü iş birliğini zora başvurmadan açıklıyor ve yerleşimde bol bol bulunan iki şeyi, anıtsal yapı ile yemek artığını birbirine bağlıyor. Klanların nasıl ikna edildiği sorusunun ve oyundaki motivasyon mekaniğinin çıkış noktası da burası. Ne var ki etnografik benzetme neye bakılacağını gösterir, öyle olduğunu kanıtlamaz. Kazılar gerçekte ne ortaya koydu?
2012 makalesi: kemikler, tekneler ve bir damla testi
Oliver Dietrich, Manfred Heun, Jens Notroff, Klaus Schmidt ve biracılık uzmanı Martin Zarnkow, tezi 2012'de Antiquity dergisinde ortaya koydular. Üç gözleme dayanıyorlardı.
İlki dolgu. Yapıların içi, çok büyük miktarda kırık hayvan kemiğiyle karışık molozla dolu bulundu. Kemiklerin tamamı yabani türlere ait; ceylan ve yaban sığırı başı çekiyor. Ekip bunu büyük ölçekli et tüketiminin kalıntısı olarak yorumladı.
İkincisi kaplar. Yerleşimin daha geç, dörtgen planlı yapılarının odalarında, fıçı ya da tekne biçimli altı çok büyük kireçtaşı kap yerinde saptandı. En büyüğü yaklaşık 160 litre alıyordu. Taşınamayacak kadar ağır oldukları için odanın sabit donanımı sayılmaları gerekiyor; benzer kapların kırıkları bütün tabakalardan çıktı.1
Üçüncüsü kimyasal bir ipucu. Bazı kapların iç yüzeyindeki gri-siyah kalıntılar, Münih Teknik Üniversitesi'nde Zarnkow tarafından oksalat yönünden sınandı. Oksalat, tahıl ıslatılıp ezilirken ve mayalanırken çöken, biracıların "bira taşı" dediği bir bileşik. Bazı örnekler, yazarların deyişiyle, olası bir oksalat sinyali verdi.
Oksalatın gösterge olarak saygın bir geçmişi var. 1990'ların başında İran'daki Godin Tepe'den bir küpte biranın saptanmasında kullanılmıştı. Ancak o, MÖ 4. binyılın sonlarına ait pişmiş toprak bir kaptı ve bira için yazı işaretleri kullanan bir dünyadan geliyordu. Ondan yaklaşık beş bin yıl eski, ağzı açık bir kireçtaşı teknenin yüzeyindeki ince tabaka daha zayıf bir tanık. Oksalat pek çok bitkide bulunur; aynı yazarların bir bölümünü içeren bir ekip de 2020'de tahılın biracılık dışındaki yollarla da oksalat bırakabileceğini kabul etmiştir.3
Yedi bin öğütme taşı
Daha güçlü kanıt sonradan geldi ve içkiyle değil, taneyle ilgiliydi. Laura Dietrich ve çalışma arkadaşları 2019'da PLOS ONE dergisinde yerleşimin sürtme taş aletleri üzerine ilk incelemeyi yayımladılar: 7268 parça. Bunların 3400'e yakını el taşı; kalanı öğütme levhaları, çanaklar, havanlar ve havanelleri. Neredeyse tamamı, yaklaşık 2 km uzaktaki bir yüzlekten getirilen bazalttan yapılmış.4
Ekip birkaç yöntemi birleştirdi. Biçimleri sınıflandırdı ve el taşlarının dikkat çekici ölçüde standart olduğunu gördü. Kopyalarını üretip bunlarla siyez ve başka malzemeler öğüterek bir aşınma izi başvuru koleksiyonu oluşturdu, sonra bu izleri mikroskop altında özgün yüzeylerle karşılaştırdı. Arkeolojik aletlerin çoğu tahıl işlemeyle örtüştü. Yapıların içinden ve dışından alınan toprak örnekleri, bitkilerin geride bıraktığı mikroskobik silis cisimcikleri olan fitolitler bakımından zengindi ve bunlara buğdaygiller hâkimdi.
Deneylerde 500 g siyezin öğütülmesi 40–60 dakika sürdü. Yazarlar alet miktarını, orada sürekli yaşayan küçük bir grubun gündelik gereksinimi için fazla buldular. Bir veri daha eklediler: hayvan kemikleri, göçmen bir tür olan ceylanın yaz ortasıyla sonbahar arasında toplu halde avlandığına işaret ediyor. Hepsi bir araya geldiğinde, onlara göre, tablo mevsimlik yoğunlaşmaları gösteriyor: kalabalıklar, et ve yerinde hazırlanan tahıl yemeği. Bu yoğunlaşmaları büyük iş şölenleri olarak yorumladılar.4
Bu, oksalata kıyasla çok daha sağlam bir zemin. Yine de dar anlamıyla kanıtlanan şey, açıklama gerektiren ölçekte tahıl işleme ve mevsimlik avdır. "Şölen" gözlenen şey değil, önerilen açıklama.
Bira mı, bulamaç mı?
Peki teknelerde ne vardı? 2020'de yayımlanan bir çalışma taş kapları bütün olarak ele aldı: çoğu kırık yaklaşık 600 parça, Yakındoğu'nun Çanak Çömleksiz Neolitik'inden bilinen en büyük topluluk; büyük tekneler 165 litreye varıyor. Buluntu bağlamını, aşınma izlerini, kalıntı kimyasını ve deneyleri birlikte değerlendiren yazarlar, kireçtaşı teknelerin tahıl pişirmekte kullanıldığı sonucuna vardılar.3 En yalın okuma lapa ya da bulamaç. Bira hâlâ olasılık dahilinde; zaten ikisi birbirine uzak değil: bekletilen tahıl ezmesi, kimse istemese de mayalanır.
Durum bundan ibaret. Ziyaretçiler Göbeklitepe'de dünyanın en eski bira imalathanesinin bulunduğunu duymaya devam edecek. Eldeki ise bir dizi büyük pişirme teknesi, öğütülmüş tahıla ilişkin bol kanıt ve bizzat araştırmacılarının "kesin olmayan" diye nitelediği bir kimyasal iz. Oyundaki biracı rolü bu hipotez üzerine kurulu ve öyle de etiketlenmiş durumda.
Eleştiriler
İş şöleni modeline itirazlar birkaç yönden geliyor; bir kısmı modeli şimdiden değiştirdi.
Orada kim yaşıyordu? 2012'deki tez, avcı-toplayıcıların uzaktan gelip toplandığı, sakini olmayan bir kutsal alan varsayıyordu. Kanadalı arkeolog E. B. Banning 2011'de buna karşı çıktı: yapılar zengin bezemeli evler olabilirdi; bol yemek artığı ve alet de zaten bir yerleşimin görüntüsüydü.5 O günden bu yana kazı ekibinin kendisi de yer değiştirdi. 2019 çalışması küçük bir sürekli nüfus olasılığını dışlamıyor, yaklaşık 153 metreküp yağmur suyu tutabilen kayaya oyma sarnıçları anıyor ve öğütme takımını dörtgen yapılarla ilişkilendiriyor. Höyükte yaşayanlar vardıysa öğütmenin en azından bir bölümü düpedüz akşam yemeğiydi. Tartışmanın ayrıntısı tapınak mı, yerleşim mi? sayfasında.
Çöp şölenden mi kaldı? Kemik bakımından zengin dolgu, insanların yemek yediği yerde bıraktığı bir taban buluntusu değil. Yapıların nasıl dolduğu, insan eliyle bilerek mi, yamaç kaymalarıyla mı, yoksa ikisiyle birden mi, sürmekte olan projede yeniden değerlendiriliyor (bkz. neden gömüldü?). Höyüğün başka yerinden kayıp gelen malzeme, türlü kaynaktan ve dönemden atığı birbirine karıştırmış olabilir. Bu da belirli bir kemikten belirli bir ziyafete doğrudan çizgi çekmeyi zorlaştırıyor.
Tarihlendirme ne kadar ince? Tekneler geç yapı evrelerinden geliyor; büyük dikilitaşlar ise daha önce dikilmişti. Binlerce öğütme taşı yüzyıllar boyunca birikti. 2019 makalesinin yazarları, herhangi bir anda kaç aletin kullanımda olduğunun saptanamadığını kabul ediyor. Yüksek bir toplam, hem ara sıra yapılan dev toplantılarla hem de mütevazı ama sürekli bir kullanımla bağdaşır.
Gerçekte ne kadar emek gerekiyordu? İşgücü tahminleri, yapıların ne kadar hızlı kurulduğuna ve aynı anda ayakta olup olmadıklarına ilişkin varsayımlara bağlı. İnşaat parça parça ilerleyip kuşaklara yayıldıysa emek sorunu küçülür; onu çözecek özel bir düzeneğe duyulan ihtiyaç da.
Eleştiriden geriye kalan
Ölçülü bir özet şöyle olurdu: Göbeklitepe'deki insanlar yabani tahılı standart aletlerle yoğun biçimde işlediler ve çok büyük taş kaplarda pişirdiler. Bir bölümü mevsimlik olarak avlanan büyük miktarda yaban hayvanı tükettiler. Bütün bunları, yapı işine olağanüstü emek harcadıkları bir yerde yaptılar. Bu birliktelikten hane ölçeğini aşan ortak sofralar sonucunu çıkarmak makul; etnografik kayıtlardan tanıdık bir durum da.
Sofraların özellikle yapı işçisi toplamak için kurulduğu, konukların uzak gruplardan geldiği, biranın su gibi aktığı ise güvenilirliği giderek azalan yorumlar. Doğru olabilirler. Dürüst konum şu: iş şöleni, emeğin nasıl seferber edildiğine ilişkin en iyi geliştirilmiş model, ama kanıtlanmış bir olgu değil; tarımın kökeniyle kurulan bağ ise daha da spekülatif. İklim ve bitki örtüsü arka planı için Genç Dryas'ın sonu yazısına, bir işgücünü doyurmanın pratik yanı için de yiyecek ve iş bölümü wiki sayfalarına bakabilirsiniz.
Footnotes
-
Dietrich, O., Heun, M., Notroff, J., Schmidt, K. ve Zarnkow, M. 2012. The role of cult and feasting in the emergence of Neolithic communities. New evidence from Göbekli Tepe, south-eastern Turkey. Antiquity 86(333): 674–695. ↩ ↩2
-
Dietler, M. ve Hayden, B. (ed.) 2001. Feasts: Archaeological and Ethnographic Perspectives on Food, Politics, and Power. Washington: Smithsonian Institution Press. ↩
-
Dietrich, L. ve arkadaşları 2020. Investigating the function of Pre-Pottery Neolithic stone troughs from Göbekli Tepe – An integrated approach. Journal of Archaeological Science: Reports 34: 102618. ↩ ↩2
-
Dietrich, L., Meister, J., Dietrich, O., Notroff, J., Kiep, J., Heeb, J. ve arkadaşları 2019. Cereal processing at Early Neolithic Göbekli Tepe, southeastern Turkey. PLOS ONE 14(5): e0215214. Alet sayıları, öğütme deneyleri, fitolitler ve sarnıç kapasitesine ilişkin veriler açık erişimli bu makaleden alınmıştır. ↩ ↩2
-
Banning, E. B. 2011. So Fair a House: Göbekli Tepe and the Identification of Temples in the Pre-Pottery Neolithic of the Near East. Current Anthropology 52(5): 619–660. ↩