TT
en

MakaleEditör taslağı

Soğuktan sonra: Genç Dryas'ın sonu ve Neolitik

Buzul Çağı'nın son soğuk dönemi yak. MÖ 9700'de bitti; birkaç yüzyıl sonra Göbeklitepe'de dikilitaşlar yükseliyordu. İklim, otlak ve yabani buğday birbirine nasıl bağlanıyor, tarımın Karacadağ'da tek bir yerde doğduğu görüşü neden tartışmalı?

TT Living History Editorial — draft for author reviewYayın 8 dk okuma

Genç Dryas adını bir çiçekten alır. Dryas octopetala, tundranın ve yüksek dağların beyaz taçyapraklı küçük bir bitkisidir. İskandinav jeologlar onun yapraklarını göl çamurlarında, daha ılık bir iklimi kaydeden katmanların üstünde bulduklarında, Buzul Çağı'nın düz bir çizgi halinde çekilmediğini anladılar. Çözülmenin sonlarına doğru soğuk geri dönmüştü.

Bu geri dönüş yaklaşık 11.700 yıl önce sona erdi. Göbeklitepe'nin en eski anıtsal yapıları ise yak. MÖ 9500'e, yani bundan birkaç yüzyıl sonrasına tarihleniyor. Bu iki bilgiyi yan yana koyup aralarında bir bağ aramamak zor; bu bağı kurmak için de çok şey yazıldı. Bu yazı neyin ölçüldüğünü, neyin çıkarsandığını ve buğdayın yakındaki bir yanardağda doğduğunu anlatan ünlü hikâyenin bugün nerede durduğunu ortaya koyuyor.

Keskin kenarlı bir soğuk

Genç Dryas günümüzden yaklaşık 12.900 ile 11.700 kalibre yıl öncesi arasında, yak. MÖ 10.900–9700'de yaşandı. Sınırları en kesin biçimde, yıllık katmanların sayılabildiği Grönland buz karotlarında saptanıyor; bitişi o kadar belirgin ki jeologlar içinde yaşadığımız Holosen çağının başlangıcını onunla tanımlıyor.1 Dönemi dikkat çekici kılan, aniliği. Soğuma hızlı başladı; son ısınma ise Grönland'da onlarca yıl içinde tamamlandı.

Araştırmacıların çoğunun benimsediği açıklama, küçülmekte olan Kuzey Amerika buz örtüsünden gelen erime sularının Kuzey Atlantik dolaşımını bozması ve ısıyı kuzeye taşıyan akıntıyı zayıflatması. Rakip bir öneri, bir kuyrukluyıldızın ya da parçalarının Dünya'ya çarptığı veya atmosferde patladığı görüşü, 2007'den beri savunuluyor ve bazı yazarlarca Göbeklitepe'deki oymalı bir dikilitaşla ilişkilendiriliyor. Bu görüş yer bilimciler arasında genel kabul görmedi; dikilitaş yorumunu kazı ekibi de reddediyor. Tartışmanın bütünü kuyrukluyıldız sorusunda.

Yakındoğu'da ne oldu?

Taş Tepeler bölgesine yakın en iyi uzun kayıt, yaklaşık 350 km kuzeydoğudaki Van Gölü'nden geliyor. Gölün ince katmanlı çökelleri polen, kömür ve kimyasal sinyalleri yıl yıl saklıyor. Genç Dryas boyunca çevre, yavşan ve kazayağıgillerin egemen olduğu soğuk ve kurak bir bozkırdı. Soğuk bittiğinde çamurdaki değişim ani: buğdaygiller yayılıyor, ardından menengiç geliyor. Meşe ormanı ise ağır ağır döndü ve tam yayılımına ulaşması binlerce yıl aldı.2

Bu gecikme, dikilitaşları dikenlerin gördüğü manzarayı gözümüzde canlandırırken önem taşıyor. Erken Holosen'de Şanlıurfa çevresindeki tepeler ormanlık değildi. Göbeklitepe'nin kendi kömür ve tohum kalıntıları, otlak içine serpiştirilmiş menengiç ve badem ağaçlarıyla açık bir araziye, botanikçi Reinder Neef'in deyişiyle bir orman-bozkıra işaret ediyor; otların arasında yabani siyez ve yabani arpa da vardı.3 Sürülerin ve başakların ülkesiydi burası: ceylan, yaban eşeği ve yaban sığırı; yaz başında olgunlaşan sık yabani tahıl toplulukları. Oyundaki mevsimler ve kaynaklar sayfaları bu tabloya göre kurgulandı.

Genç Dryas'ın insanlar için ne kadar sert geçtiği, eski ders kitaplarının anlattığı kadar açık değil. Güney Levant için klasik anlatı, Erken Natuf'un görece yerleşik topluluklarının koşullar kötüleşince daha hareketli gruplara dağıldığını söyler. Buna karşılık Natuf yerleşimlerinden çıkan ceylan dişlerinin kimyası üzerine bir çalışma, bölgenin soğuduğu ama belirgin biçimde kuraklaşmadığı sonucuna vardı. Daha kuzeyde, Yukarı Dicle'deki Körtik Tepe köyünde yaşam Genç Dryas'ın geç evresinden Holosen'e kesintisiz sürdü; üstelik orada yaşayanlar daha o zaman zengin bezemeli taş kaplar yapıyordu. Soğuk, Yukarı Mezopotamya'yı boşaltmadı. Göbeklitepe'de serpilen geleneklerin bir bölümünün kökü o döneme uzanıyor.

Holosen'in ilk yüzyılları

Soğuk dönemde ne yaşanmış olursa olsun, gözle görülür değişim ondan sonra geliyor. Yak. MÖ 9700'ü izleyen yüzyıllarda Bereketli Hilal'in kuzey yayındaki topluluklar kalıcı ve iddialı yapılar kurdular: Suriye Fırat'ında Jerf el Ahmar ve benzeri yerleşimlerdeki büyük ortak yapılar, Germuş sırtında da Göbeklitepe'nin yuvarlak yapıları. UNESCO kaydı Göbeklitepe anıtlarını MÖ 9600–8200 arasına yerleştiriyor.4

Bu insanlar yabani tahılı yoğun biçimde kullanıyordu. Göbeklitepe'den 7000'i aşkın öğütme aleti üzerinde yapılan inceleme, tahılın büyük ölçekte işlendiğini gösterdi; oysa yerleşimden tanımlanabilen bütün bitkiler yabani.5 Fırat boyunda George Willcox'un öncülük ettiği arkeobotanikçiler, yabani tipteki taneler arasında sürülmüş toprağa özgü yabani otları buldular ve insanların, bitkiler biçim değiştirmeden yüzyıllar önce tahıl ektiği sonucuna vardılar. Bu kanıta göre ekip biçmek ile evcilleştirmek, aralarında uzun bir zaman bulunan iki ayrı şey.

Düz bir çizgi çekmek cazip: iklim ısınır, ot yayılır, insanlar tanenin olduğu yerde toplanır, kalabalığı doyurmak gerekir, doyurma çabası tarıma varır. Halkaların her biri akla yatkın. Hiçbiri kendiliğinden gerçekleşmez; son ikisi de şölen, bira ve emek yazısında ve neden burası? sorusunda tartışılıyor.

Karacadağ hipotezi

Bu tabloya 1997'de, bir ekin bitkisinin doğum yerini tek bir dağa bağlıyor görünen bir sonuç eklendi. Karacadağ, Şanlıurfa ile Diyarbakır arasında yayvan bir bazalt yanardağı; doruğu Göbeklitepe'nin 100 km'den az kuzeydoğusunda. Taşlı yamaçlarında yabani siyez bugün de sık topluluklar halinde yetişiyor.

Manfred Heun ve çalışma arkadaşları, Bereketli Hilal'den ve ötesinden toplanmış birkaç yüz yabani ve kültür siyezi hattında 288 belirteç noktasındaki DNA parmak izlerini karşılaştırdılar. Ortaya çıkan soy ağacında kültür hatları bir arada kümelendi; onlara en yakın yabani akrabalar da Karacadağ'dan bir grup popülasyondu. Yazarlar bu yabani grubun kültür siyezinin olası atası olduğu sonucuna vardılar ve çevrede kazılmış erken çiftçi köylerini destek olarak gösterdiler.6 Benzer çalışmalar çok geçmeden gernik buğdayının kökenini de aynı bölgeye yerleştirdi.

Göbeklitepe ün kazanınca bu rastlantıya karşı koymak güçleşti. Dünyanın ilk anıtları ile dünyanın ilk buğdayı, birbirinden birkaç günlük yürüme mesafesinde: gazeteciler, bazı bilim insanları da, noktaları birleştirdi.

Tek köken neden kuşkuyla karşılanıyor?

İzleyen on beş yılda tek köken okumasına üç cepheden itiraz geldi.

Yöntem. 1997'deki ağaç, bitkileri genel benzerliğe göre gruplayan bir belirteç türü ve kümeleme tekniğiyle kurulmuştu. Robin Allaby ile Terence Brown 2003'te bu tür ağaçların, bir ekin bitkisi tek yerden gelmemiş olsa bile öyle gelmiş gibi gösterebileceğini savundular. 2008'de Dorian Fuller'la birlikte, birbirinden bağımsız olarak birkaç kez evcilleştirilip sonra ekim yoluyla karışmış bitkilerin bilgisayar benzetimlerini yaptılar. Benzetimdeki bitkiler tam da bu tür analizlerde çoğu kez tek kökenli göründü.7 Karacadağ'ı gösteren bir ağaç, hayatta kalan en yakın yabani akrabaların bugün nerede yetiştiğini söyler. Evcilleştirmenin bir kez ve orada gerçekleştiğini tek başına göstermez.

Çeşitlilik. Az sayıda yabani bitkiden yola çıkarak bir kez yapılan bir evcilleştirme, genetik bir darboğaz bırakmalıdır: kültür bitkisi yabani atasından çok daha az çeşitli olmalıdır. Benjamin Kilian ve arkadaşları 321 yabani ve 92 kültür siyezi hattında 18 gen bölgesini dizilediler ve böyle bir azalma bulmadılar. Kültür bitkisinin atası olan yabani ırkın geniş bir alanda, yinelenerek ekime alındığını önerdiler.

Arkeoloji. Ken-ichi Tanno ile George Willcox, taneleri yerleşim yerleşim sayarak, başağı dağılmayan evcil tipteki buğday ve arpanın küçük bir azınlıktan çoğunluğa ancak yavaş yavaş, bin yılı aşan bir sürede yükseldiğini gösterdiler. 2011'de Fuller, Willcox ve Allaby ipleri bir araya getirdi: evcilleştirme öncesi ekim, Güney Levant'tan Yukarı Fırat ve Dicle'ye uzanan birkaç ayrı bölgede belgeleniyor ve farklı bitkiler ilk kez farklı yerlerde ortaya çıkıyor. Tek bir çekirdek bölge yerine, birbirine koşut pek çok başlangıcı savundular.8

Çekirdek bölge görüşünü savunanlar geri adım atmış değil. Heun, Abbo, Lev-Yadun ve Gopher 2012'de uzun süreç modelini eleştiren bir yazıyla karşılık verdiler; arkeobotanik yüzdelerin nasıl hesaplandığını sorguladılar, genetiğin ve bitkilerin biyolojisinin hızlı ve yerel bir olaydan yana olduğunda ısrar ettiler.

Ne söylenebilir?

Sağlam noktalar az; açıkça söylemeye değer. Genç Dryas gerçekti, soğuktu, sınırları keskindi ve yak. MÖ 9700'de bitti. Doğu Anadolu'da bitişi önce otlağı, çok sonra ormanı getirdi. Taş Tepeler bölgesinin anıtsal yapıları bu değişimin ardından birkaç yüzyıl içinde, yabani tahıl ve av hayvanı bakımından zengin bir arazide başlıyor. Onları yapanlar yabani taneyi bol miktarda işledi. Biçim bakımından evcilleşmiş tahıllar ise bölgede ancak daha sonra, MÖ 9. binyılda açıkça görünür hale geliyor.

Bunun ötesi yorum. Anıtlara ısınmanın yol açtığı, zamanlamadan çıkarılan bir sonuç; aynı iklim değişikliği, benzer hiçbir şey inşa etmemiş pek çok bölgeye de uğradı. Siyezin bir kez, Karacadağ'da, Göbeklitepe'nin komşuları tarafından evcilleştirildiği ise 1997'den bu yana zemin kaybetmiş bir hipotez; yine de dağın yabani buğdayı hikâyenin bir parçası olmayı sürdürüyor. Tartışmanın tamamı buğday nerede evcilleştirildi? sorusunda, henüz evcilleştirmediği tahılı yiyen insanlar için bunun pratik sonuçları da tarım sayfasında.

Footnotes

  1. Tarihler, Rasmussen, S. O. ve arkadaşlarının özetlediği Grönland buz karotu kronolojisine dayanıyor: A stratigraphic framework for abrupt climatic changes during the Last Glacial period, Quaternary Science Reviews 106: 14–28 (2014). Rakamlar yuvarlanmıştır. ↩

  2. Wick, L., Lemcke, G. ve Sturm, M. 2003. The Holocene 13(5): 665–675. ↩

  3. Neef, R. 2003. Overlooking the steppe-forest: a preliminary report on the botanical remains from Early Neolithic Göbekli Tepe. Neo-Lithics 2/03: 13–16. ↩

  4. UNESCO Dünya Mirası Merkezi, Göbekli Tepe, liste kaydı 1572. ↩

  5. Dietrich, L. ve arkadaşları 2019. Cereal processing at Early Neolithic Göbekli Tepe, southeastern Turkey. PLOS ONE 14(5): e0215214. ↩

  6. Heun, M. ve arkadaşları 1997. Site of Einkorn Wheat Domestication Identified by DNA Fingerprinting. Science 278(5341): 1312–1314. ↩

  7. Allaby, R. G., Fuller, D. Q. ve Brown, T. A. 2008. The genetic expectations of a protracted model for the origins of domesticated crops. PNAS 105(37): 13982–13986. ↩

  8. Fuller, D. Q., Willcox, G. ve Allaby, R. G. 2011. Cultivation and domestication had multiple origins: arguments against the core area hypothesis for the origins of agriculture in the Near East. World Archaeology 43(4): 628–652. ↩

Kaynaklar

  1. [1]Manfred Heun, Ralf Schäfer-Pregl, Dieter Klawan, Renato Castagna, Monica Accerbi, Basilio Borghi, Francesco Salamini. Site of Einkorn Wheat Domestication Identified by DNA Fingerprinting. Science 278(5341): 1312–1314. Science (1997)
  2. [2]Sylvi Haldorsen, Hasan Akan, Bahattin Çelik, Manfred Heun. The climate of the Younger Dryas as a boundary for Einkorn domestication. Vegetation History and Archaeobotany 20: 305–318. Springer (2011)
  3. [3]Lucia Wick, Gerry Lemcke, Michael Sturm. Evidence of Lateglacial and Holocene climatic change and human impact in eastern Anatolia: high-resolution pollen, charcoal, isotopic and geochemical records from the laminated sediments of Lake Van, Turkey. The Holocene 13(5): 665–675. SAGE (2003)
  4. [4]Dorian Q. Fuller, George Willcox, Robin G. Allaby. Cultivation and domestication had multiple origins: arguments against the core area hypothesis for the origins of agriculture in the Near East. World Archaeology 43(4): 628–652. Taylor and Francis (2011)
  5. [5]Robin G. Allaby, Dorian Q. Fuller, Terence A. Brown. The genetic expectations of a protracted model for the origins of domesticated crops. PNAS 105(37): 13982–13986. PNAS (2008)
  6. [6]Benjamin Kilian ve arkadaşları. Molecular diversity at 18 loci in 321 wild and 92 domesticate lines reveal no reduction of nucleotide diversity during Triticum monococcum (einkorn) domestication. Molecular Biology and Evolution 24(12): 2657–2668. Oxford University Press (2007)
  7. [7]Manfred Heun, Shahal Abbo, Simcha Lev-Yadun, Avi Gopher. A critical review of the protracted domestication model for Near-Eastern founder crops. Journal of Experimental Botany 63(12): 4333–4341. Oxford University Press (2012)
  8. [8]Laura Dietrich ve arkadaşları. Cereal processing at Early Neolithic Göbekli Tepe, southeastern Turkey. PLOS ONE 14(5): e0215214. PLOS ONE (2019)
  9. [9]Reinder Neef. Overlooking the steppe-forest: a preliminary report on the botanical remains from Early Neolithic Göbekli Tepe. Neo-Lithics 2/03: 13–16. ex oriente (2003)
  10. [10]Göbekli Tepe – UNESCO World Heritage Centre. UNESCO (2018)
PaylaşXFacebookWhatsApp

İlgili

Henüz puan yok
Puan verin

Yorumlar (0)

**kalın**, *italik*, [bağlantı](https://…), > alıntı

Yükleniyor…