Oyunda
Tarım, teknoloji ağacında açılan bir düğme olarak değil, ağır işleyen ve isteğe bağlı bir yatırım olarak tasarlanıyor. Oyuncu "tarımı icat etmez"; bir klandan bir kaynağa bakmasını ister ve bu bakım yıllar içinde birikir.
- Yabani tahıl öbekleri (siyez, arpa) ayıklanabilir, otlayan hayvanlardan korunabilir ve orakla biçilebilir. Her bakım yılı öbeğin Güvenilirlik değerini, yani kötü bir yılda işe yarar ürün alma olasılığını yükseltir.
- Ekim, bir klan tohumluk ayırmaya başladığında mümkün olur. Tohumluk, yenmeyen yiyecektir: aç geçen bir kışta oyuncu onu yemeye heveslenecektir, bu da yılların birikimini sıfırlar.
- Yemiş ağaçları (antepfıstığı, badem) çabucak dikilemez; kesilmekten korunurlar. Karşılığını iyi saklanan sonbahar ürünüyle verirler.
- Baklagiller daha erken gelen ikinci bir hasat sağlar ve riski dağıtır.
Planlanan gerilim takvimdedir. Tahıl hasadı yaz başına, inşaat için en elverişli havaya yakın ve ceylan avından önceye düşer; tarlaya ayrılan emek taş ocağından eksilir. Riskler arasında kuraklık, zararlılar ve bir klanın baktığı öbeği komşularının biçmesi vardır; bu son anlaşmazlık hukuk sistemini besler. Oyunun zaman aralığında bilerek "evcil buğday" açılımı yoktur.
Tarihsel temel
Göbeklitepe'nin bitki kalıntıları biçim olarak yabanidir: yabani siyez, yabani arpa, badem ve antepfıstığı. Öğütme aletleri ve fitolitler tahılın burada çok büyük miktarlarda işlendiğini gösterir.1 Ne var ki işlemek ekmek demek değildir; yerleşimin kendisinde tarla bakıldığını gösteren bir veri şimdilik yoktur.
Bölge başka bir nedenle de önemlidir. 1997 tarihli bir genetik çalışma, evcil siyezin kökenini Güneydoğu Anadolu'nun aynı kesimindeki Karacadağ'ın yabani topluluklarına bağlamıştır.2 Sonraki araştırmalar bu derli toplu tabloyu karmaşıklaştırmış; evcilleştirmenin tek ve hızlı bir olay değil, yüzyıllara ve birkaç bölgeye yayılan uzun bir süreç olduğunu savunmuştur.3
Evcil biçimler ortaya çıkmadan önce evcilleştirme öncesi ekime ilişkin veriler vardır: Kuzey Suriye'deki Jerf el Ahmar gibi Erken Holosen yerleşimlerinde tarla yabani otları ve başka göstergeler, insanların görünüşte hâlâ yabani olan tahılları ekip biçtiğini düşündürür.4 Biçim olarak evcil tahıllar bölgede ancak Çanak Çömleksiz Neolitik B'nin erken evresinde, yani Göbeklitepe'nin en eski yapılarından sonra görünür hâle gelir. Yemiş ağaçlarının bilinçli olarak korunup korunmadığı bilinmiyor; oyunda antepfıstığına ve bademe "bakılması" akla yatkın, ama spekülatif bir tercihtir.
Açık sorular
- Göbeklitepe'de işlenen tahıllar doğal öbeklerden mi toplandı, yoksa ekilen alanlardan mı?
- İnsanları ekime iten talebi büyük toplanmalar mı yarattı, yoksa ikisi de aynı temel değişimlerden mi doğdu?
- İnsanlar zaten ekim yapıyorduysa, evcilleşme özelliklerinin yerleşmesi neden bu kadar uzun sürdü?
- Tartışmaya damgasını vuran tahıllara kıyasla baklagillerin ve kuruyemişlerin önemi neydi?
İlgili
- Buğday nerede ve nasıl evcilleştirildi?
- Şölenler tarıma mı yol açtı?
- Yiyecek
- Astronomi: ne zaman ekmeli
- Toplayıcı
- Genç Dryas ve Neolitik
Footnotes
-
Dietrich, L. vd. 2019, "Cereal processing at Early Neolithic Göbekli Tepe, southeastern Turkey", PLOS ONE 14(5); R. Neef'in botanik çalışmasına atıfla. ↩
-
Heun, M. vd. 1997, Science 278. ↩
-
Tanno, K. & Willcox, G. 2006, Science 311. ↩
-
Willcox, G., Fornite, S. & Herveux, L. 2008, Vegetation History and Archaeobotany 17; ayrıca bkz. Weiss, E., Kislev, M. E. & Hartmann, A. 2006, Science 312. ↩