Oyunda
Planlanan tasarımda her yetişkin, avlanabilen, toplayabilen, su taşıyabilen ve halata asılabilen çok yönlü biridir. Rol, bunun üzerine eklenen bir uzmanlıktır: kişi herkes gibi yer, herkes gibi yük çeker; ama bir işte belirgin biçimde daha iyidir ve o işi öğretebilir.
| Rol | Ne yapar | Kimden yetişir |
|---|---|---|
| Yongacı | Çakmaktaşını ve obsidiyeni alete çevirir | Herhangi bir yetişkin |
| Yontucu | Taşı ocaktan çıkarır, biçimlendirir, bezer | Yongacı |
| Avcı | Et, post ve şölen fazlası sağlar | Herhangi bir yetişkin |
| Toplayıcı | Tahıl, yemiş, lif sağlar; öğütür | Herhangi bir yetişkin |
| Yaşlı | Belleği taşır, anlaşmazlıkları çözer | Yaşını almış herhangi bir usta |
| Gök gözcüsü | Takvimi tutar | Yaşlı ya da avcı |
| Biracı | Tahılı ve suyu şölen içkisine çevirir | Toplayıcı |
| Elçi | Şölen, armağan, evlilik ve tören götürür | Avcı ya da bir yaşlının yakını |
Becerinin üç basamaklı olması planlanıyor: acemi, deneyimli, usta. İlerlemek, bir ustanın yanında geçirilen mevsimlere mal olur; bu sürede ikisi de tam verimle üretemez. Amaçlanan gerilim şudur: küçük bir klan çok sayıda uzmanı kaldıramaz, çünkü yiyecek bulma işinden çekilen herkesi geri kalanlar beslemek zorundadır. Büyük toplanmalar bu sınırı birkaç haftalığına gevşetir; farklı klanların ustaları o zaman buluşup öğretebilir. Çırağı hazır olmadan bir ustanın kaza ya da yaşlılık yüzünden yitirilmesi, rol sisteminin başlıca riskidir.
Tarihsel temel
Bu rollerin hiçbiri meslek olarak belgelenmiş değildir. Bu yerleşimlerde tam zamanlı uzmanlara bağlanabilen bir atölye saptanmamıştır; kimsenin yalnızca yontuculukla ya da biracılıkla geçindiğini gösteren bir şey de yoktur. Roller, yapıldığı kesin olan işleri gruplar: çakmaktaşı yongalanmış, kireçtaşı ocaktan çıkarılıp yontulmuş, ceylan avlanmış, tahıl toplanıp öğütülmüş, insanlar ve mallar yerleşimler arasında dolaşmıştır.
Tartışılabilecek olan, beceridir. UNESCO'nun Göbeklitepe metni, dikilitaşların "uzmanlaşmış zanaatkârların varlığına ve belki de daha hiyerarşik toplum biçimlerinin ortaya çıkışına tanıklık ettiğine inanıldığını" söyler.1 Kabartmaların niteliği ve tutarlılığı alışkın ellere işaret eder; DAI ekibi de alandaki öğütme aletlerini standartlaşmış ve verimli olarak tanımlar.2 Son PPNB'ye ait Gürcütepe'de evler arasındaki açık alanlar işlik olarak kullanılmış, buluntular arasında yarım bırakılmış kireçtaşı figürinler ele geçmiştir.3 Mevsimlik toplanmalar sırasında yapılan yarı zamanlı ustalık işi, bu kanıtlarla en az tam zamanlı uzmanlar kadar iyi bağdaşır.
"Gök gözcüsü" ve "biracı" en zayıf zemine dayanır; kendi sayfalarında hangi buluntulara yaslandıkları ve itirazlar tek tek anılmıştır.
Açık sorular
- Usta yontucuları çalışırken başkaları mı besliyordu, yılda ne kadar süreyle?
- Beceri aile içinde mi, klan içinde mi, yoksa toplanmalarda mı aktarılıyordu?
- Kadınlar ve erkekler farklı işler mi yapıyordu? İmgeler ağırlıklı olarak erkektir; emeğe ilişkin kanıt ise susar.
- "Daha hiyerarşik" toplum anıtlardan mı çıkıyor, yoksa onlara mı yakıştırılıyor?