Taş ve hikâyesi
43 numaralı dikilitaş Göbeklitepe'de D yapısında durur. Geniş yüzü kabartmayla doludur: bir kanadının üstünde disk bulunan büyük bir akbaba, başka kuşlar, bir akrep, yılanlar ve dibe yakın yerde başsız bir adam. Alandaki en karmaşık kompozisyonlardan biridir; Akbaba Taşı lakabı arkeolojinin çok ötesine yayılmıştır.
2017'de Edinburgh Üniversitesi'nden mühendisler Martin Sweatman ve Dimitrios Tsikritsis bu taşa dair bir yorum yayımladı. Onlara göre hayvanlar yıldız gruplarını temsil eder; akrep Akrep takımyıldızı, akbaba Yay takımyıldızının bir bölümüdür, disk de güneştir. Yıldızların konumu bin yıllar içinde yavaşça kaydığı için böyle bir resim tarih damgası işlevi görebilir. Tarihi MÖ 10.950, artı eksi 250 yıl olarak okudular. Bu, yaklaşık 1200 yıl süren soğuk dönem Genç Dryas'ın başlangıcına ve bazı araştırmacıların bu soğumaya yol açtığını düşündüğü kuyruklu yıldız çarpmasının tarihine yakındır. Başsız adamın ise büyük ölçekli ölümü simgelediğini öne sürdüler.
Arkeologların yanıtı
Kazı ekibinin üyeleri aynı derginin bir sonraki sayısında yanıt verdi. Yanıt, Göbeklitepe'de gökyüzüne ilgi duyulmuş olabileceğini dışlamıyordu. Bu belirli okumaya ise birkaç noktadan itiraz ediyordu.
- Kronoloji. D yapısından gelen hiçbir tarih MÖ 10.950'ye yaklaşmaz; en eskisi 700 ila 1000 yıl sonradır. Olayın hatırası, taşa işlenmeden önce yüzyıllarca kayıtsız yaşamış olmalıdır.
- Takımyıldızlar. Yıldız şekilleri kültüreldir. Neolitik avcıların yıldızları sonraki Akdenizli gökbilimciler gibi gruplandırdığını varsaymak için neden yoktur.
- Seçme. 60'tan fazla dikilitaş arasından bir avuç seçilmiş, 43 numaralı dikilitaşın dar yüzlerindeki kabartmalar hesaba katılmamıştır.
- Bağlam. Başsız bedenler, kopmuş başlar ve leş yiyen kuşlar bölgenin erken Neolitik sanatında yinelenen temalardır ve genellikle ölü gömme törenleriyle ilişkilendirilir. Üstelik 43 numaralı dikilitaştaki başsız adam belirgin biçimde vurgulanmış bir fallusla gösterilmiştir; bu, yalın bir ölüm imgesiyle pek bağdaşmaz.
- Mimari. Dikilitaşlar yerinden oynatılmış, yeniden kullanılmıştır; yapıların çatısı da olabilir.
İkinci bir kuşku katmanı
Okumanın geçerli olması için kuyruklu yıldızın gerçek olması gerekir. Richard Firestone ve arkadaşlarının 2007'de ortaya attığı Genç Dryas Çarpma Hipotezi, yaklaşık 12.900 yıl önce bir kuyruklu yıldızın parçalarının Kuzey Amerika'ya çarptığını ya da üzerinde patladığını savunur. O günden beri tartışılmaktadır. 2023'te Vance Holliday ve ortak yazarları, başlığında "kapsamlı çürütme" sözü geçen uzun bir değerlendirme yayımladı; öne sürülen çarpma izlerinin yinelenemediğini ya da başka açıklamaları olduğunu savundular. Aralarında Sweatman'ın da bulunduğu destekçiler ertesi yıl bu değerlendirmeyi reddeden resmî bir yanıt yayımladı. Yer bilimlerinde çoğunluk görüşü, Genç Dryas'ın başka nedenlere, başlıca okyanus dolaşımındaki değişikliklere dayandığı yönündedir; ama tartışma kapanmış değildir.
Yani 43 numaralı dikilitaşın kuyruklu yıldız okuması aynı anda iki tartışmalı iddiaya yaslanıyor: kabartmanın bir yıldız haritası olduğuna ve kaydedilecek bir çarpmanın yaşandığına.
Bunu ne çözerdi?
Urfa bölgesinde ya da yakınında çökellerde bulunacak, doğru yaşta ve tartışmasız bir çarpma katmanı tabloyu değiştirirdi. D yapısını MÖ 11. binyıla yerleştiren radyokarbon tarihleri de öyle. İkonografi tarafında önceden yapılmış bir öngörü çok şey ifade ederdi: yöntem sağlamsa, yeni kazılan bir dikilitaşta ne görülmesi gerektiğini kimse onu görmeden söyleyebilmelidir.
Sizce kazıcılar fikri fazla çabuk mu elinin tersiyle itti, yoksa savunanlar gürültüde desen mi gördü? Akıl yürütmenizi yazın.