Tek soruda iki soru
"Yerleşimler neden terk edildi?" sorusu iki ayrı sorunu gizler. Birincisi fizikseldir: büyük yapılar nasıl oldu da molozla doldu? İkincisi tarihseldir: insanlar onları yapmayı ve kullanmayı neden bıraktı? Yıllarca ikisine birlikte yanıt verildi. Bugün ayrı tutulmaları daha doğru. Birincisini ayrıntısıyla ele alan yakın bir sayfa var (Yapılar neden dolduruldu?); bu sayfa ikincisine yoğunlaşıyor.
Yapıların sonu nasıl geldi?
Klaus Schmidt, Göbeklitepe insanlarının kendi anıtlarını gömdüğüne inanıyordu. Yapılar taş molozu, çakmaktaşı, hayvan kemiği ve kırık heykellerle tıka basa dolu bulunmuştu; o da bunu kasıtlı bir doldurma, törensel bir son olarak yorumladı.
Bugünkü kazı ekibi aynı dolguyu başka türlü okuyor. Yapılar, üst kesimlerinde inşa sürdükçe yükselen bir höyüğün yamacına oyulmuştu. Kinzel ve Clare, dolgunun büyük bölümünün yukarıdan kayarak inen malzeme olduğunu, duvarlarda ve dikilitaşlarda hasar ve onarım izleri bulunduğunu savunuyor. Alanın ilk bozulmamış mezarlarını ele alan 2026 tarihli bir çalışma da dolguda neden dağınık insan kemiği çıktığını açıklamak için aynı modele başvuruyor.
Neden kimse geri dönmedi?
Yapıları ne doldurmuş olursa olsun, asıl büyük olgu geleneğin sönmesidir. Göbeklitepe'de geç dönem yapıları daha küçük, dikilitaşları daha yalındır. MÖ 8000 dolaylarında höyük artık kullanılmıyordu.
Alışılmış açıklama, MÖ 9. binyılın geniş dönüşümüne bakar. Bölge genelinde topluluklar ekilen tahıla, güdülen koyun ve keçiye bağımlı hale geliyordu. Nevali Çori'de biyoarkeolojik çalışmalar, ÇÇN B'nin başında hareketli ve geniş bağlantılı, sonrasında ise görünüşe göre daha az hareketli insanlar gösteriyor. Lee Clare, Taş Tepeler olgusunu bir "avcı toplayıcı krizi"ne verilmiş yanıt, zemin kayarken eski değerleri ayakta tutma çabası olarak tanımladı. Bu okumaya göre çaba sonunda ya başarısız oldu ya da önemini yitirdi.
Schmidt de benzer bir yönde düşünüyordu: avcıların inanç dünyası, çiftçileşen topluluklar için anlamını yitirmiş olmalıydı. İkna edicidir, ama zamanlamadan yapılmış bir çıkarımdır. Yerleşimlerdeki hiçbir şey, birinin neden ayrıldığını kaydetmez.
İki nokta daha, basit her hikâyeyi zorlaştırır. Birincisi, felaket izi yoktur: ne bir yıkım tabakası, ne bir katliam kanıtı, ne de sonla çakıştığı bilinen ani bir iklim olayı. MÖ 6200 dolayındaki sert soğuma çok geç kalır. İkincisi, insanlar bölgeden kaybolmadı. Şanlıurfa yakınında, ovada daha geç Neolitik yerleşimler bilinmektedir. Tepelerin terk edilmesi, tarlaya ve sürüye daha elverişli topraklara taşınmak anlamına geliyor olabilir.
Bunu ne çözerdi?
Her Taş Tepeler yerleşiminin son evrelerinden sık radyokarbon dizileri, hepsinin birlikte mi yoksa birer birer mi son bulduğunu gösterirdi. Dolguların mikromorfolojisi, dökülmüş çökeli kaymış olandan yerleşim yerleşim ayırırdı. Ovadaki geç ÇÇN B köylerinin kazılması, dikilitaş geleneğinin orada değişmiş biçimde sürüp sürmediğini ortaya koyabilir. Son tabakalardan gelen bitki ve hayvan kalıntıları da inşa durduğunda tarımın ne kadar ilerlemiş olduğunu gösterirdi.
Bu bir bitiş miydi, bir başarısızlık mı, yoksa bir taşınma mı? Hangi anlatıyı en güçlü bulduğunuzu ve hangi kanıtı arayacağınızı yazın.