TT
en

Soru 16 · Açık soru

Yerleşimler sonunda neden terk edildi?

Büyük dikilitaşlı yapılar aşağı yukarı on beş yüzyılın ardından kullanımdan düştü. Törenle mi gömüldüler, kayan yamaçların altında mı kaldılar, yoksa hayvancılık ve tarım insanların yaşayışını değiştirince öylece geride mi bırakıldılar? Yanıt yerleşimden yerleşime değişebilir.

Yayın 2 dk okuma

Yarışan görüşler

  • ATörensel kapanış

    Yapılar bilerek kullanımdan çıkarıldı. Onları gömmek son ayindi; belki de eski yapıların kapatılıp yenilerine başlandığı bir döngünün parçasıydı.

  • BYapısal çöküş

    En azından Göbeklitepe'de yamaç dayanmadı. Büyüyen bir höyüğün içine yerleştirilmiş yapılar defalarca hasar gördü ve sonunda onarılmaya değmez oldu.

  • CAnlamın yitmesi

    Topluluklar çiftçi ve çoban oldukça avcıların buluşmaları ve yabani hayvan imgeleri etkisini yitirdi. İnsanlar kaçmadı; gelmeyi bıraktı.

  • DÇöküş değil, yer değiştirme

    Nüfus ovalardaki ve vadilerdeki daha iyi tarım topraklarına taşındı. Gelenek sona ermedi; dönüşerek başka yere götürüldü.

Tek soruda iki soru

"Yerleşimler neden terk edildi?" sorusu iki ayrı sorunu gizler. Birincisi fizikseldir: büyük yapılar nasıl oldu da molozla doldu? İkincisi tarihseldir: insanlar onları yapmayı ve kullanmayı neden bıraktı? Yıllarca ikisine birlikte yanıt verildi. Bugün ayrı tutulmaları daha doğru. Birincisini ayrıntısıyla ele alan yakın bir sayfa var (Yapılar neden dolduruldu?); bu sayfa ikincisine yoğunlaşıyor.

Yapıların sonu nasıl geldi?

Klaus Schmidt, Göbeklitepe insanlarının kendi anıtlarını gömdüğüne inanıyordu. Yapılar taş molozu, çakmaktaşı, hayvan kemiği ve kırık heykellerle tıka basa dolu bulunmuştu; o da bunu kasıtlı bir doldurma, törensel bir son olarak yorumladı.

Bugünkü kazı ekibi aynı dolguyu başka türlü okuyor. Yapılar, üst kesimlerinde inşa sürdükçe yükselen bir höyüğün yamacına oyulmuştu. Kinzel ve Clare, dolgunun büyük bölümünün yukarıdan kayarak inen malzeme olduğunu, duvarlarda ve dikilitaşlarda hasar ve onarım izleri bulunduğunu savunuyor. Alanın ilk bozulmamış mezarlarını ele alan 2026 tarihli bir çalışma da dolguda neden dağınık insan kemiği çıktığını açıklamak için aynı modele başvuruyor.

Neden kimse geri dönmedi?

Yapıları ne doldurmuş olursa olsun, asıl büyük olgu geleneğin sönmesidir. Göbeklitepe'de geç dönem yapıları daha küçük, dikilitaşları daha yalındır. MÖ 8000 dolaylarında höyük artık kullanılmıyordu.

Alışılmış açıklama, MÖ 9. binyılın geniş dönüşümüne bakar. Bölge genelinde topluluklar ekilen tahıla, güdülen koyun ve keçiye bağımlı hale geliyordu. Nevali Çori'de biyoarkeolojik çalışmalar, ÇÇN B'nin başında hareketli ve geniş bağlantılı, sonrasında ise görünüşe göre daha az hareketli insanlar gösteriyor. Lee Clare, Taş Tepeler olgusunu bir "avcı toplayıcı krizi"ne verilmiş yanıt, zemin kayarken eski değerleri ayakta tutma çabası olarak tanımladı. Bu okumaya göre çaba sonunda ya başarısız oldu ya da önemini yitirdi.

Schmidt de benzer bir yönde düşünüyordu: avcıların inanç dünyası, çiftçileşen topluluklar için anlamını yitirmiş olmalıydı. İkna edicidir, ama zamanlamadan yapılmış bir çıkarımdır. Yerleşimlerdeki hiçbir şey, birinin neden ayrıldığını kaydetmez.

İki nokta daha, basit her hikâyeyi zorlaştırır. Birincisi, felaket izi yoktur: ne bir yıkım tabakası, ne bir katliam kanıtı, ne de sonla çakıştığı bilinen ani bir iklim olayı. MÖ 6200 dolayındaki sert soğuma çok geç kalır. İkincisi, insanlar bölgeden kaybolmadı. Şanlıurfa yakınında, ovada daha geç Neolitik yerleşimler bilinmektedir. Tepelerin terk edilmesi, tarlaya ve sürüye daha elverişli topraklara taşınmak anlamına geliyor olabilir.

Bunu ne çözerdi?

Her Taş Tepeler yerleşiminin son evrelerinden sık radyokarbon dizileri, hepsinin birlikte mi yoksa birer birer mi son bulduğunu gösterirdi. Dolguların mikromorfolojisi, dökülmüş çökeli kaymış olandan yerleşim yerleşim ayırırdı. Ovadaki geç ÇÇN B köylerinin kazılması, dikilitaş geleneğinin orada değişmiş biçimde sürüp sürmediğini ortaya koyabilir. Son tabakalardan gelen bitki ve hayvan kalıntıları da inşa durduğunda tarımın ne kadar ilerlemiş olduğunu gösterirdi.

Bu bir bitiş miydi, bir başarısızlık mı, yoksa bir taşınma mı? Hangi anlatıyı en güçlü bulduğunuzu ve hangi kanıtı arayacağınızı yazın.

Kanıt kartları

  • Kanıt

    Uzun bir ömür, sonra bir son

    Radyokarbon tarihleri Göbeklitepe'deki yerleşimi yaklaşık MÖ 9500 ile 8000 arasına koyuyor. Höyükte daha geç Neolitik döneme ait bir yapı etkinliği saptanmış değil.

    Clare 2020

  • Kanıt

    Yamaçtan kayan dolgu

    Yeni çalışmalar anıtsal yapıların dolgusunu, höyüğün yüksek kesimlerinden yamaç kaymalarıyla inen moloz olarak yorumluyor; şiddetli yağış ve depremler buna katkıda bulunmuş olabilir. Yapılarda onarım izleri var; bu, insanların vazgeçmeden önce hasarla uğraştığını düşündürüyor.

    Kinzel ve Clare 2020; Gresky ve Clare 2026

  • Varsayım

    Bilerek gömme

    Klaus Schmidt, yapıların kullanım sonunda bir kapanış ritüeli olarak kasten doldurulduğunu savundu. Tabakalanma yeniden incelenene kadar kabul gören anlatı buydu.

    Schmidt 2010

  • Kanıt

    Karahantepe bilerek dolduruldu

    Karahantepe'de kazı başkanı, şimdiye dek açılan yapıların kasten doldurulduğunu bildiriyor ve özellikle kayaya oyulmuş bir mekânın özenle doldurulmasını anlatıyor. Orada terk, düzenli bir eylem gibi görünüyor.

    Karul 2021

  • Kanıt

    Geç evrede küçülen dikilitaşlar

    Göbeklitepe'nin geç dönem dörtgen yapılarındaki dikilitaşlar en çok 2 m kadar yüksekliktedir ve çoğu bezemesizdir; eski yuvarlak yapılarda ise 5,5 metreye ulaşırlar. Anıtsal emeğin ölçeği, alan bırakılmadan önce küçülmüştü.

    Dietrich vd. 2019

  • Kanıt

    Sürülere ve tarlalara dönen bir dünya

    Nevali Çori'de izotoplar erken ÇÇN B'de hareketliliği ve dış bağlantıları, sonrasında ise evcil bitki ve hayvanlara bağımlılık artarken hareketlilikte belirgin bir azalmayı gösteriyor. Buluşmaları ayakta tutan toplumsal ortam değişiyordu.

    Wang vd. 2023

Görüşler (0)

Kendi yanıtınızı ya da argümanınızı yazın. Üyeler oylar ve puanlar; en yüksek skoru alan görüş en üste çıkar.

**kalın**, *italik*, [bağlantı](https://…), > alıntı

Yükleniyor…

Kaynaklar

  1. [1]L. Clare. Göbekli Tepe, Turkey. A brief summary of research at a new World Heritage Site (2015–2019). e-Forschungsberichte des DAI 2020, Faszikel 2: 81–88 (2020)
  2. [2]M. Kinzel, L. Clare. Monumental – compared to what? A perspective from Göbekli Tepe. In: Monumentalising Life in the Neolithic, Oxbow Books, 29–48 (2020)
  3. [3]J. Gresky, L. Clare. First burials give insights into mortuary rites at Göbeklitepe, Early Neolithic Türkiye. PLOS ONE 21(9): e0358979 (2026)
  4. [4]N. Karul. Buried Buildings at Pre-Pottery Neolithic Karahantepe / Karahantepe Çanak Çömleksiz Neolitik Dönem Gömülü Yapıları. Türk Arkeoloji ve Etnografya Dergisi 82: 21–31 (2021)
  5. [5]X. Wang, E. Skourtanioti, M. Benz, J. Gresky, et al.. Isotopic and DNA analyses reveal multiscale PPNB mobility and migration across Southeastern Anatolia and the Southern Levant. PNAS 120(4): e2210611120 (2023)
  6. [6]L. Clare. Inspired individuals and charismatic leaders: Hunter-gatherer crisis and the rise and fall of invisible decision-makers at Göbeklitepe. Documenta Praehistorica 51: 6–43 (2024)
  7. [7]L. Dietrich, J. Meister, O. Dietrich, J. Notroff, et al.. Cereal processing at Early Neolithic Göbekli Tepe, southeastern Turkey. PLOS ONE 14(5): e0215214 (2019)
  8. [8]K. Schmidt. Göbekli Tepe – the Stone Age Sanctuaries. New results of ongoing excavations with a special focus on sculptures and high reliefs. Documenta Praehistorica 37: 239–256 (2010)
PaylaşXFacebookWhatsApp

İlgili

Henüz puan yok
Puan verin

Yorumlar (0)

**kalın**, *italik*, [bağlantı](https://…), > alıntı

Yükleniyor…